Ziekte van het vergeten

Hij studeert medicijnen in Würzburg en volgt ook colleges aan de universiteiten van Berlijn en Tübingen. In 1887 verdedigt hij op 23-jarige leeftijd zijn zeventien pagina’s tellende proefschrift over de functie van de oorsmeerklieren. In zijn dissertatie rekent hij onder meer af met de gedachte dat oorsmeer een soort afscheiding uit de hersenen is.

Een jaar later solliciteert Alzheimer -met succes- in Frankfurt bij de stedelijke instelling voor krankzinnigen en epileptici. Tijdens visites moet hij zich soms, met hulp van potige verplegers, letterlijk verdedigen tegen agressieve individuen. „Overal zitten scheldende, spugende patiënten, zonderling in hun manieren en geheel ontoegankelijk voor de arts”, schrijft hij in zijn aantekeningen. Het is een belangrijke leerschool voor de nog jonge Alzheimer. Hij komt in contact met de destijds befaamde psychiater Emil Sioli, directeur van het krankzinnigengesticht.

Sioli wijdt hem in in de achtergronden van de psychiatrie. Alzheimer raakt sterk geïnteresseerd in de neuropathologie en doet met zijn collega en latere vriend Franz Nissl intensief onderzoek naar ziekelijke veranderingen in de hersenen. Dat resulteert tussen 1906 en 1918 in een serie leerboeken over celveranderingen in de hersenschors. Alzheimer is vooral te vinden in het laboratorium waar hij nauwgezet onderzoek doet op celmateriaal.

In de inrichting komt hij in 1901 in contact met Auguste D., een vrouw van rond de vijftig uit zijn geboorteplaats Marktbreit. Ze wordt door haar eigen man gebracht omdat ze thuis niet langer te handhaven is. Het huishoudelijk werk kan ze niet meer verrichten, ze verstopt allerlei voorwerpen en ze denkt dat ze wordt achtervolgd.

Alzheimer vraagt haar bij binnenkomst hoe ze heet. „Auguste”, luidt het antwoord. En uw achternaam? „Auguste.” En hoe is de naam van uw man? Ze aarzelt en zegt dan: „Auguste.” Alzheimer stelt vast dat de nog relatief jonge vrouw het besef van tijd en plaats heeft verloren, dat ze zich nog weinig uit haar leven kan herinneren en dat ze onsamenhangende antwoorden geeft. Soms is ze bang, dan weer wantrouwend en afwijzend en soms huilerig.

Alzheimer noemt haar aandoening „de ziekte van het vergeten.” Na haar overlijden onderzoekt hij haar hersenen en ontdekt dat ze zijn verschrompeld. „De hersencellen vormen kluwens en op veel plaatsen bevinden zich afzettingen van een nog onbekende stof.” Het gaat om de voor de ziekte zo kenmerkende plaques van het eiwit beta-amyloid tussen de zenuwcellen, maar dat weet de ijverige psychiater op dat moment nog niet.

De psychiater zit er na het overlijden van zijn welgestelde Joodse vrouw Caecilla in 1901 warmpjes bij en zet zijn onderzoek voort. Hij legt nog meer ziektegevallen vast. Vanaf 1906 werkt hij in de koninklijke psychiatrische kliniek in München als hoofd van het anatomisch laboratorium. Zijn baas, de destijds befaamde psychiater Emil Kraepelin, spreekt in 1910 in zijn handboek over psychiatrische ziekten voor het eerst over de ziekte van Alzheimer.

In 1912 volgt een aanstelling tot hoogleraar psychiatrie aan de universiteit van Breslau (nu de Poolse stad Wroclaw). Onderweg krijgt Alzheimer keelpijn en wordt ziek. De infectie resulteert in een chronische ontsteking van het hartvlies. Hij overlijdt hieraan op 19 december 1915.

Decennialang gaat het onderzoek naar de oorzaken en mogelijke behandelingen van de ziekte van Alzheimer voort. Bij de vroege vorm van de aandoening, rond het vijftigste levensjaar, zijn genetische factoren betrokken, zo is intussen bekend. Bij de late vorm lijken degeneratie van de bloedvaten en daaraan verbonden ontstekingsprocessen een rol te spelen. Zij leiden uiteindelijk tot het verlies van zenuwcellen. Er zijn aanwijzingen uit studies dat gecombineerde inname van de vitamines C en E de kans op Alzheimer verkleint.

Naam: Alois Alzheimer

Geboortedatum: 14 juni 1864

Sterfdatum: 19 december 1915

Nationaliteit: Duitse

Religie: rooms-katholiek

Vernoeming: ziekte van Alzheimer