Wet van verkeerde vernoeming

In veel artikelen die in deze rubriek zijn verschenen, houdt de schrijver een slag om de arm. Vaak komen naast de vernoemde wetenschapper nog meer namen bovendrijven; van mensen die misschien meer met de ontdekking te maken hebben dan degene die hem op zijn naam heeft staan. Niets menselijks is wetenschappers vreemd. Ze borduren voort op het werk van voorgangers, verdraaien stiekem de feiten of plegen zelfs openlijk plagiaat.

Stephen Stigler, hoofd van de vakgroep statistiek van de Universiteit van Chicago, gaat nog een stap verder. In 1980 formuleert hij zijn eponiemenwet; wet van wetenschappelijke vernoemingen. Ontdekkingen en uitvindingen zijn zonder uitzondering aan de verkeerde persoon toegeschreven, stelt de Amerikaanse statisticus. Dat betekent overigens niet dat wetenschappers in een ijdele bui hun naam aan een ontdekking hangen. De meeste vernoemingen ontstaan pas na decennia. Het gevolg daarvan is dat niemand dan nog precies weet hoe het zit.

Wie in de geschiedenis graaft, doet schokkende ontdekkingen. De stelling van Pythagoras blijkt al te bestaan voor deze wordt geboren. Darwins inzichten lijken verdacht veel op die van collega-bioloog Wallace. En Galileï heeft de telescoop niet uitgevonden, maar slechts verbeterd en als een van de eersten naar de hemel gericht.

Dat is eigenlijk ook logisch, stelt de statisticus. Wetenschappelijke ontdekkingen zijn altijd het werk van meerdere mensen, die allemaal graag eerste willen zijn. Het gevolg kan zomaar zijn dat degene met de grootste reputatie of langste staat van dienst met de eer gaat strijken – vaak zelfs onbedoeld.

De eerder genoemde Gausskromme illustreert Stiglers redenering. In 1809 schrijft de Duitser Carl Friedrich Gauss een artikel over de klokvormige grafiek die weergeeft hoe normaal gesproken de spreiding van meetpunten rond een statistisch gemiddelde ligt. Een paar decennia daarvoor heeft de Fransman Pierre Simon Laplace hetzelfde idee echter al opgeschreven. Daar weer aan vooraf gaat het werk van de vrijwel onbekende Abraham de Moivre, die in 1733 een voorloper van de grafiek uitwerkt en publiceert. De Moivre is een hugenoot die in 1685 op 18-jarige leeftijd uitwijkt naar Engeland.

Dit alles is inmiddels al bijna een eeuw geleden nauwkeurig uitgezocht, maar toch spreken veel wiskundeboeken nog hardnekkig over een Gausskromme. Met uitzondering van Frankrijk, waar ze een landgenoot in ere houden.

De oorzaak van het probleem ligt volgens Stigler aan de manier waarop een naam wordt toegekend; dat gebeurt vrijwel altijd pas na tientallen jaren door iemand uit het eigen vakgebied, en niet door een historicus. Verwijst een ontdekker –per ongeluk of expres– niet naar zijn voorganger, dan is zijn naam vervolgens tot in lengte van jaren verbonden aan een wet, stelling of uitvinding.

Stigler studeerde in de jaren zestig wiskunde in Berkeley, aan de Universiteit van Californië. Gaandeweg heeft hij zich gespecialiseerd in de geschiedenis van de statistiek, met name de periode voor 1900. Hij is een zoon van de in 1991 overleden econoom en Nobelprijswinnaar George Stigler.

De statisticus is de eerste om te bekennen dat ook zijn wet aan iemand anders toebehoort: de in 2003 overleden Amerikaanse wetenschapssocioloog Robert Merton. Ruim twintig jaar voordat Stigler zijn wet in 1980 publiceert, schreef Merton al over meervoudige ontdekkingen.

Als historicus is Stigler zich daar overigens volledig van bewust. Hij zwijgt er niet over, maar het weerhoudt hem ook niet om zijn ontdekking onder de naam ”Wet van Stigler” breder bekend te maken. Dat niemand het vandaag de dag over Mertons eponiemenwet heeft, is het beste bewijs van de juistheid van Stiglers wet.

Merton zelf werd bekend met de term ”self-fulfilling prophecy”. Wie de echte bedenker is van deze populaire zinsnede, blijft natuurlijk de vraag.

Dit is de laatste aflevering van de rubriek Vernoemd. Klik hier voor eerdere afleveringen.