Vogelgriep gevaar voor mensheid

„Waar we bang voor zijn, is dat er weer een ’Spaanse griep’ zal uitbreken”, zegt Ab Osterhaus, viroloog aan het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam.

Vorige eeuw deden zich drie grote griepuitbraken voor. De Spaanse griep van 1918 is beroemd en berucht. Deze wereldwijde epidemie -ook wel pandemie genoemd- kostte naar schatting 40 miljoen mensen het leven. De Aziatische griep van 1957 en de Hongkong-griep van 1968 eisten elk 2 à 3 miljoen slachtoffers. Gewoonlijk overlijden jaarlijks wereldwijd ongeveer 1 miljoen mensen aan griep.

Alles wijst erop dat zich nu in Zuidoost-Azië een vierde pandemie ontwikkelt. Sinds 2003 is het aantal slachtoffers van vogelgriep -voornamelijk in Vietnam, maar ook in Thailand en Cambodja- gestaag gestegen. Volgens cijfers van de Wereld Gezondheids Organisatie is het virus inmiddels aangetoond bij 112 personen; 59 van hen overleden aan de ziekte.

Als mensen griep krijgen, gaat hun lichaam het virus te lijf met antistoffen. Tegelijkertijd maakt het lichaam geheugencellen. Die herkennen het griepvirus bij een tweede besmetting direct als gevaarlijk, ruimen het uit de weg en voorkomen zo dat de persoon opnieuw ziek wordt.

Het virus is het afweersysteem echter vaak te slim af, doordat het continu verandert. Osterhaus: „Wanneer het virus een cel binnenkomt, heeft het de neiging fouten te maken bij de vermenigvuldiging van het erfelijk materiaal. Veranderingen in eiwitten aan de buitenkant kunnen ervoor zorgen dat de antistof niet meer past op het molecuul.” Het is als een potje met een slecht passend deksel: het virus kan alsnog ontsnappen en mensen ziek maken. Deze continue en kleine veranderingen zorgen ervoor dat er iedere winter weer griep heerst en dat het vaccin daartegen ieder jaar moet worden aangepast.

Een pandemie ontstaat als het virus een heel nieuwe ’verpakking’ krijgt. Deze verpakking, gevormd door de eiwitten hemagglutinine (H) en neuraminidase (N), kan vrij makkelijk veranderen, doordat het erfelijk materiaal van het virus uit acht losse stukjes bestaat. „Hemagglutinine en neuraminidase hebben elk een apart stukje.”

De Spaanse griep bestond uit de combinatie H1N1, een H2N2-virus veroorzaakte de Aziatische griep en introductie van H3N2 leidde tot de Hongkong-griep. In vogels zijn inmiddels zestien verschillende typen hemagglutinine gevonden, terwijl neuraminidase in negen varianten voorkomt.

H5N1
Hoe mensen met de nieuwe varianten besmet raakten, was een raadsel. „In de tekstboeken stond: die virussen gaan niet direct van vogels naar de mens. Jarenlang is de gedachte geweest dat dit via het varken liep.”

Het dier zou functioneren als ”mixing vessel” -mengvat-, omdat het zowel door vogelgriep als door het menselijke virus kan worden besmet. „Als het varken tegelijkertijd met een vogelvirus en een mensenvirus is geïnfecteerd -dat kan toevallig- dan zitten die twee virussen bij elkaar in dezelfde cel. Bij vermeerdering komen de gensegmenten vrij en kan je nieuwe combinaties krijgen. Ontstaat er nu een variant die er helemaal uitziet als een mensenvirus, maar waarvan alleen de oppervlakte-eiwitten afkomstig zijn van vogels, dan heb je in principe een virus dat makkelijk van mens op mens kan overgaan. Doordat er geen beschermende antistoffen tegen die oppervlakte-eiwitten in de populatie zijn, kan die griep tot een pandemie leiden”, aldus Osterhaus.

Pas in 1997 ontstond het inzicht dat directe besmetting van mensen door vogels mogelijk is. „We kregen vanuit Hongkong een influenzavirus van een jongetje dat was overleden aan longontsteking. Ze konden het daar niet karakteriseren met specifieke antisera tegen alle menselijke varianten. Dat pikte de test niet op. Wij hebben met een hele set sera tegen de vijftien hemagglutinines en negen neuraminidases gekeken. Het bleek een H5N1 te zijn dat vrijwel identiek was aan een virus dat op dat moment vogelpest veroorzaakte onder vogels in Zuid-China. Alles bij elkaar zijn er toen achttien mensen geïnfecteerd geraakt. Zes overleden er.”

Alle personen die vogelgriep kregen, waren in contact geweest met levend pluimvee op markten. „De autoriteiten in Hongkong besloten alles met vleugels op die markten af te maken. Dat is heel snel gedaan en toen hield het op.”

Deze directe besmetting laat zien dat het varken niet nodig is voor het ontstaan van een pandemie. Osterhaus: „Nieuwe combinaties zouden in geval van dubbelinfectie in de mens zelf kunnen ontstaan.”

Op dit moment kan H5N1 zich nog niet gemakkelijk door de bevolking verspreiden. Als het die eigenschap verwerft, kon het wel eens een pandemie veroorzaken die vele miljoenen levens kost, waarschuwen experts.

Katten
Vogelpest geeft in kippen en wilde vogels andere verschijnselen dan bij mensen. „In vogels gaat het virus het hele lichaam door en tast het bijna alle organen aan. Kippen gaan daar heel snel aan dood. Bij de mens veroorzaakt vogelgriep over het algemeen een infectie van de luchtwegen, net als gewone griep. De meesten overlijden aan een ernstige longontsteking.”

Toch is het maar de vraag of de H5N1-variant alleen de longen infecteert. „In Vietnam overleden op een gegeven moment twee kinderen. Ze hadden diarree en coma. Het influenzavirus werd aangetoond in de hersenen en in de darm, terwijl op de longfoto’s van die kinderen niets te zien was. Dat is gek, want dat kan helemaal niet. We onderzoeken alleen kinderen of mensen die een luchtweginfectie hebben. Maar stel dat dit vaker voorkomt -dat weten we niet- dan mis je dit soort gevallen”, aldus Osterhaus.

Het verhaal wordt echter nog spannender. „In Thailand zijn ze na een uitbraak van vogelpest dode kippen gaan voeren aan tijgers in een fokcentrum. Op een gegeven moment ging er een aantal dood aan influenza. Toen ze stopten met het voeren, ging die infectie van tijger naar tijger toch door. Dat wordt natuurlijk wel eng.”

In het lab van Osterhaus bleek hetzelfde verschijnsel zich voor te doen in katten. „We namen hiervoor eendaagse kuikens, infecteerden die met het virus en na euthanasie voerden we ze aan die katten. Het interessante is dat het virus dan ook van kat naar kat overgaat, net als bij die tijgers.”

Vervolgens keken de onderzoekers waar het virus terechtkwam. „In de longen vonden we haarden met longontsteking. Maar het zit niet alleen in de longen. Ook de hersenen zitten tjokvol bij die katten. Sterker nog: ook hart, nier, lever, milt en darm.

Dat lijkt een beetje op wat we bij die twee kinderen zagen. Het vervelende is dat we van mensen maar heel weinig autopsiedata hebben. Het zal in de meeste gevallen wel een luchtweginfectie zijn, maar we hebben er geen idee van hoeveel van de menselijke gevallen van vogelgriep daadwerkelijk worden opgemerkt.”

Het topje van de ijsberg?

„Dat kan heel goed.”