De kunsten, van hoog tot laag, zijn vrijwel onmiddellijk na de aanslagen deel gaan uitmaken van de publieke verwerking van 11 september, stellen Smelik, hoogleraar visuele cultuur, en Plate, universitair docent cultuurwetenschappen, in Nijmegen vast. „Gedichten, romans, filosofische essays en stripverhalen, maar ook foto-installaties, films, toneelstukken, quilts, monumenten, performances, tatoeages, popliedjes en een requiem - de hoeveelheid en variatie aan vormen is haast overweldigend.”
De onderzoekers verklaren deze vlucht in de kunst uit het feit dat 11 september nog verwerkt, geduid en begrepen moet worden. „Terwijl het politieke gekrakeel en de oorlogen in Afghanistan en Irak losbarstten, wendden vele mensen zich tot kunst en populaire cultuur voor diepere antwoorden. Of het nu gaat om troost, hoop, moed, of juist om ”schadenfreude” of kritiek, kunst en populaire cultuur hebben aan deze ramp betekenis gegeven.”
Smelik en Plate signaleren nog een tweede oorzaak voor de claim op de kunst na 11 september. Ze leggen verband met het verdwijnen van ’dé’ geschiedenis door de emancipatie van allerlei minderheidsgroepen in de samenleving. Dat heeft als gevolg dat geschiedenis niet meer dan een constructie is, een van de vele mogelijke verhalen die over het verleden te vertellen zijn. „Hiermee komt ook onze nationale culturele identiteit op losse schroeven te staan. Want als we geen verleden met elkaar delen en ook allemaal anders zijn, wat bindt ons dan nog wel? Deze fundamentele verandering in onze relatie tot het verleden heeft in de westerse cultuur geleid tot een ware obsessie ermee. Zoiets is bijvoorbeeld af te lezen aan de recente discussies over de canon.”
Onze fascinatie voor het verleden, gecombineerd met de angst om te vergeten, resulteert in een obsessie met het bewaren en conserveren, aldus de onderzoekers. „Alles moet bewaard. Als we ons geen voorstelling kunnen maken van wat in de toekomst wel of niet de moeite van het bewaren waard zal worden gevonden, kunnen we dan niet beter het zekere voor het onzekere nemen en alles bewaren? De kelders van de nationale musea raken vol en de lijst rijksmonumenten is te lang. Thuis en op kantoor worden computers jaarlijks uitgebreid met nog meer geheugen, zodat we ook nog alles digitaal kunnen opslaan. Het dwangmatig registeren van de gebeurtenissen van 11 september is ontegenzeggelijk een onderdeel van deze herinneringscultuur.” Een treffend voorbeeld daarvan vormen de vijf webcams op Ground Zero. Ze maken elke vijf minuten een foto van het bouwterrein. „Het archief bevat nu al meer foto’s dan een mens in haar of zijn leven kan bekijken!”
Mede n.a.v. ”Stof en as. De neerslag van 11 september in kunst en cultuur”
Auteur: Liedeke Plate en Anneke Smelik (red.)
Uitgeverij: Van Gennep, Amsterdam, 2006
ISBN 90 5515 761 9
Pagina’s: 223
Prijs: € 22,50.
Lonesome Day
Hell’s brewing, dark sun’s on the rise
This storm will blow through, by and by
House is on fire, vipers in the grass
Little revenge and this too shall pass
This too shall pas, darling
Yeah I’m gonna pray
Right now, all I got’s this lonesome day
Lonesome day
(De hel is losgebarsten, een donkere zon komt op
Deze storm zal over ons heen komen
Het huis staat in brand, adders in het gras
Een korte wraak en dit zal ook weer overgaan
Ja, ik zal bidden
Nu heb ik slechts deze eenzame dag
Eenzame dag)
(Popzanger Bruce Springsteen in zijn album ”The Rising” (2002)).
