18-12-2002 09:40
| W. van Hengel
Vlierbessen hebben antivirale eigenschappen, zo blijkt uit onderzoek. Dat kan van pas komen bij griep, verkoudheid en infecties van de bovenste luchtwegen. De vlierbes heeft in dit opzicht oude papieren. De medicinale eigenschappen van de plant werden al beschreven door Hippocrates en ook indianen maakten er gebruik van als middel tegen reuma en koorts. Een Israëlische virologe deed twintig jaar onderzoek naar de vlierbes en ontdekte de werkzame stoffen.
Antivirin, noemt dr. Madeleine Mumcuoglu de actieve bestanddelen van de zwarte vlierbes (Sambucus nigra). De briljante Jodin werd geboren in Algerije en emigreerde later naar Israël. Ze studeerde aan universiteiten in Frankrijk en Zwitserland en werkte jarenlang als virologie in het Hadassah Ziekenhuis in Jeruzalem, waar ze onder meer onderzoek deed naar de vlierbes.
Mumcuoglu (spreek uit mumsjoegloe) isoleerde de eiwitten en de bioactieve stoffen (zogeheten flavonoïden) en onderzocht in het laboratorium de werkzaamheid tegen het griepvirus. Vervolgens ontwikkelde ze een procédé waardoor de activiteit van de werkzame stoffen in een extract behouden bleef en patenteerde ze haar vinding onder de naam Sambucol. Sambucol-siroop bevat 38 procent vlierbessenextract, frambozenextract, glucose, citroenzuur en honing.
Door geldgebrek lag haar onderzoek daarna zo’n tien jaar stil. Een griepepidemie (influenza type B) in een Israëlische kibboets in de winter van 1992-1993 bood echter een goede mogelijkheid om de werkzaamheid van Sambucol in de praktijk te testen. Mumcuoglu kreeg groen licht van de Israëlische gezondheidsautoriteiten voor een onderzoek waarbij de onderzoekers noch de grieppatiënten wisten wie Sambucol dan wel een nepdrank kregen. In de Sambucol-groep waren 24 uur na de start van de behandeling de eerste resultaten zichtbaar. Symptomen zoals koorts, hoest en spierpijn waren bij 20 procent van de patiënten opmerkelijk in ernst afgenomen.
Nog weer 24 uur later was dit het geval bij 74 procent van deze groep zieke kibboetsniks en na drie dagen had 90 procent van de Sambucol-gebruikers de griep achter de rug. In de groep die de nepdrank kreeg, was dit na 48 uur slechts bij 16 procent het geval. De meesten waren pas zes dagen later weer op de been en sommigen zelfs na een week nog niet.
Noorse studie
Van recenter datum zijn de resultaten van een onderzoek onder leiding van de Noorse biochemicus dr. Erling Thom van Paraxel Noorwegen, een internationaal onderzoeksbedrijf met vestigingen in tientallen landen dat in opdracht van derden studies opzet naar de werkzaamheid van geneesmiddelen. Thom deed onderzoek bij zestig patiënten met griep (influenza type A). Ze werden willekeurig verdeeld in twee groepen, waarbij de ene groep vier keer per dag 15 ml Sambucol kreeg en de andere groep een nepdrank, gedurende een periode van vijf dagen. Onderzoekers en patiënten wisten niet wie een placebo of Sambucol kreeg.
De patiënten hielden een dagboek bij waarin ze vier keer per dag hun symptomen noteerden. Na afloop van de vijfdaagse periode gebeurde dat dagelijks nog twee keer gedurende negen dagen.
In de Sambucol-groep verdwenen de griepverschijnselen gemiddeld vier dagen eerder dan in de groep die het nepmiddel kreeg. Er werden geen bijwerkingen gevonden in beide patiëntengroepen. De uitkomsten van het onderzoek zullen binnenkort worden gepubliceerd in The Journal of Clinical Research. Thom, die eerder dit jaar op een congres in Praag de belangrijkste resultaten van de Sambucol-studie presenteerde, stelt dat toediening van vlierbessenextract bij griep van het type A of B een effectieve en veilige behandeling is.
Is een griepaanval met Sambucol af te slaan? Voor een antwoord op die vraag wijst Mumcuoglu naar een experiment in de dierentuin van Jeruzalem. Een daar aanwezige babychimpansee ging dood aan griep. Een broertje werd ook zwaar ziek. De oppasser besloot ten einde raad haar apen Sambucol te geven, een huismiddel dat ze zelf ook gebruikte. Het zieke chimpanseetje herstelde volledig en ook de andere apen kwamen zonder kleerscheuren de griepperiode door.
De oppasser zocht contact met dr. Mumcuoglu, en in overleg met de staf van de dierentuin werd een onderzoek opgezet waarbij de ene helft van de apen dagelijks een dosis Sambucol-siroop kreeg en de andere helft gewoon vruchtensap. Na zes maanden observaties op niezen, hoesten en een loopneus bleek dat bij de controlegroep de symptomen tussen de twee en de zes dagen aanhielden. Bij de apen die Sambucol kregen, werden nauwelijks symptomen waargenomen en als deze wel optraden, verdwenen ze weer snel.
Mumcuoglu zag een gat in de markt en startte in 1991 een eigen bedrijf met de naam Razei Bar voor de productie van Sambucol als huismiddel bij griep en verkoudheid. Razei Bar -de naam betekent ”Geheimen van de wildernis”- is gevestigd op een bedrijventerrein in Jeruzalem en telt inmiddels twaalf werknemers. Sambucol wordt niet alleen op de markt gebracht in Israël en de VS, maar sinds 1996 ook in Nederland en de overige Europese landen.
Koortslip
Het onderzoek naar de therapeutische effecten van Sambucol richt zich inmiddels ook op andere virale aandoeningen, zoals de koortslip, veroorzaakt door een herpesvirus. De aanzet daartoe gaf de secretaresse van Mumcuoglu die op een dag met een koortslip op haar werk kwam. Mumcuoglu gaf haar het advies een tablet Sambucol te verpoederen en het poeder op de koortslip te deppen. Groot was de verbazing toen de volgende dag het wondje was verdwenen. „Ik geloofde niet dat het iets zou helpen. Het was als grapje bedoeld”, aldus Mumcuoglu.
Het voorval vormde de aanleiding voor een laboratoriumonderzoek onder leiding van dr. Avraham Morag, hoofd van de afdeling virologie in het Hadassah Ziekenhuis. Vlierbessenextract werd getest in celculturen tegen vier verschillende typen van het herpesvirus. Twee daarvan waren inmiddels ongevoelig voor aciclovir (merknaam Zovirax), het bekende antivirale middel tegen herpesinfecties. Uit de tests bleek dat het virus zich na blootstelling aan het vlierbessenextract niet meer vermenigvuldigde. Inmiddels is onder leiding van dermatoloog dr. Leon Gilead in het Hadassah Ziekenhuis een onderzoek gestart bij patiënten met een koortslip om de effecten te bekijken.
Uit onderzoek in 1996 waarvan de resultaten zijn gepubliceerd in de Journal of Pharmacology bleek dat Sambucol ook effectief is tegen het beruchte RS-virus, dat in deze tijd van het jaar leidt tot ziekenhuisopnames van tientallen kinderen. Het RS-virus, dat verwant is aan het griepvirus, veroorzaakt een infectie van de luchtwegen waardoor vooral kleine kinderen het benauwd kunnen krijgen.
Cytokinen
Opmerkelijk zijn ook de vorige maand verschenen resultaten van een onderzoek door dr. Vivian Barak en enkele collega’s van het laboratorium voor tumorimmunologie van het Hadassah Ziekenhuis in het tijdschrift van de Israel Medical Association (IMAJ). Barak vergeleek drie gangbare Sambucol-producten en twee preparaten op basis van Echinacea (extracten van Echinacea purpurea en E. angustifolia, de rode zonnehoed) in combinatie met propolis, een harsachtige stof geproduceerd door bijen. Daarbij keek ze bij twaalf gezonde proefpersonen naar het effect op verschillende cytokinen, boodschappereiwitten die het afweersysteem stimuleren of afremmen en die onder meer in het bloed voorkomen.
Barak stelt vast dat de geteste Sambucol-preparaten leiden tot een sterke stijging van de productie van vijf typen cytokinen (interleukine 1 bèta, de interleukines 6 en 8, de tumornecrosisfactor (TNF-alfa) en interleukine 10. De eerste vier zijn cytokinen die een ontstekingsreactie stimuleren, de laatste remt een dergelijke reactie juist af. De geteste preparaten met Echinacea en propolis zorgden voor een matige stijging van slechts twee cytokinen (de interleukines 8 en 10).
Inmiddels is Mumcuoglu in samenwerking met Barak bezig met onderzoek naar het effect van Sambucol op het aids-virus. Uit een eerste laboratoriumstudie is inmiddels gebleken dat het vlierbessenextract zeer actief het virus te lijf gaat. Een onderzoek bij patiënten is de volgende stap.
De uitkomsten van de onderzoeken met Sambucol die tot nu toe zijn gedaan, zijn veelbelovend, maar ze zijn alleen in het lab gedaan, terwijl het aantal deelnemende patiënten in de klinische studies klein was. Dat betekent dat verder onderzoek nodig is bij grotere aantallen patiënten om de gevonden positieve effecten te bevestigen. Vlierbessenextract is zuur en patiënten met een gevoelige maag wordt daarom afgeraden het sap in te nemen op een lege maag. Vlierbessen lijken geen bijwerkingen te hebben -ze worden geregeld verwerkt in jams en vruchtensappen- maar voorzichtigheid blijft geboden. Plantenextracten bestaan nu eenmaal uit tientallen stoffen. Invloed op andere medicijnen is niet ondenkbaar. Ook van sint-janskruid werd pas na vele jaren ontdekt dat het de werkzaamheid van diverse medicijnen in niet-geringe mate beïnvloedt, terwijl altijd werd aangenomen dat het geen bijwerkingen had. Patiënten die medicijnen slikken, doen er daarom goed aan hun arts of apotheker te raadplegen alvorens Sambucol te gebruiken.
Omdat Sambucol het afweersysteem stimuleert, wordt het gebruik afgeraden aan patiënten met auto-immuunziekten zoals reuma en multiple sclerose. Bij dergelijke aandoeningen maakt het afweersysteem antistoffen aan tegen het eigen lichaamsweefsel. Ook patiënten die een beenmerg- of orgaantransplantatie hebben ondergaan, mogen geen vlierbessenextract innemen.
