03-04-2007 09:19
| gewijzigd 03-04-2007 10:17
Motor achter de studies is de onderzoeksgroep van dr. Cees Vermeer (60), als senior onderzoeker parttime verbonden aan de Universiteit Maastricht. De biochemicus is tevens directeur van onderzoeksbedrijf VitaK, een aan de universiteit gelieerde onderneming waarbij negen onderzoekers werken. „Daarmee vormen we de grootste groep wetenschappers ter wereld die onderzoek doet naar vitamine K.”
Opmerkelijk noemt Vermeer de resultaten van de ERGO-studie, een nog lopend bevolkingsonderzoek dat in 1990 door het Erasmus MC is gestart onder 10.000 oudere inwoners in de Rotterdamse wijk Ommoord. Daaruit bleek onder meer dat mensen die via de voeding de meeste vitamines uit de K-groep binnenkrijgen (zie kader ”K-vitamines in soorten en maten”) 50 procent minder risico op hart- en vaatziekten hebben dan mensen met de laagste inname. „De groep met de hoogste inname krijgt per dag in totaal 45 microgram van de menaquinonen MK- 7, MK-8 en MK-9 binnen.”
Vermeer wil niet zeggen dat daarmee de kous af is. Onderzoek van VitaK onder duizenden mensen heeft uitgewezen dat de gemiddelde Nederlander zonder uitzondering kampt met een licht vitamine K-tekort en dat er subgroepen zijn die (veel) lager scoren. „Een tekort aan deze stof geeft een verhoogd risico op botontkalking en aderverkalking.”
Rattenstudie
In het begin deze maand verschenen nummer van het tijdschrift Blood staan de resultaten vermeld van onderzoek met ratten die door een speciaal dieet snel verkalking (calcificatie) van de bloedvaten kregen. Het gaat om zogeheten Mönckeberg-sclerose. Dat is een andere vorm dan de verkalking die optreedt door het bekende ontstekingachtige proces (atherosclerose) van de binnenste vaatwand (intima). Bij Mönckeberg-sclerose is er sprake van kalkvorming in de spierlaag (media) van de bloedvaten. Dat proces treft onder meer mensen met diabetes, nieraandoeningen en ouderen in het algemeen. Het gevolg is verstijving van de bloedvaten, wat kan leiden tot hoge bloeddruk, waardoor ook atherosclerose wordt bevorderd.
De gladde spiercellen in de media produceren een eiwit (Matrix Gla Proteïne - MGP) dat de verkalking remt. Dat eiwit zit vooral rond elastinevezels die zorgen voor de elasticiteit van de bloedvaten. Bij verkalking zet zich calcium af rond de elastinevezels. De gladde spiercellen hebben vitamines uit de K2-groep nodig om MGP actief te maken. Bij een tekort aan deze vitamines wordt het eiwit wel gemaakt, maar is het niet biologisch actief. „MGP is de sterkste remmer van aderverkalking die we kennen.”
In een eerdere studie kregen jonge ratten een „verkalkend dieet”, al of niet in combinatie met een hoge dosering vitamine K1 of een vitamine uit de K2-groep (MK-4). Vitamine K1 ging aderverkalking niet tegen, terwijl MK-4 ervoor zorgde dat er helemaal geen nadelige effecten optraden.
In de nieuwste studie keken de Maastrichtse onderzoekers naar ratten met al verkalkte bloedvatwanden. Zowel vitamine K1 als MK-4 had een positief effect. Na zes weken was de helft van de kalkafzetting verdwenen. Vermeer: „Waarom K1 ook een positief effect liet zien, weten we nog niet. We denken dat het te maken heeft met de hoge dosering die we gaven. In dat geval kan het lichaam ongeveer 5 procent vitamine K1 omzetten in MK-4. Om daar beter zicht op te krijgen, gaan we dit onderzoek herhalen met veel lagere doses.”
In een volgend nummer van Blood komt een publicatie over MK-7. Daarover is volgens Vermeer nog niet zo heel veel bekend. „Waarschijnlijk is dit de beste vitamine uit de K2-groep. Het heeft een krachtige werking en blijft dagenlang aanwezig in het lichaam, in tegenstelling tot de andere K2-vitamines. Die worden snel uitgescheiden. Je kunt het ook in doseringen gebruiken die vergelijkbaar zijn met de concentraties in de dagelijkse voeding, 45 microgram per dag. Bij de andere K-vitamines werken we met torenhoge doseringen: 45 mg per dag. Ik geloof echter niet zo in het gebruik van dergelijke megadoseringen bij mensen.”
In Maastricht start nog dit jaar een nieuwe rattenstudie met veel lagere doseringen. „Daarbij kijken we niet alleen naar vitamine K1 en MK-4, maar ook naar MK-7, zodat de verschillen tussen de diverse vormen vitamine K duidelijk worden. In de loop van 2008 willen we een groep rokende mannen drie jaar gaan volgen om de invloed op de vaatschade te meten. De tweede doelgroep zijn vrouwen na de overgang. Bij deze vrouwen treedt over het algemeen verstijving op van de bloedvaten. Bovendien hebben ze botverlies.”
Botsterkte
De resultaten van een Maastrichtse studie naar de botsterkte bij vrouwen na de overgang die gedurende drie jaar een hoge dosering MK-4 (45 milligram per dag) kregen, verschijnen binnenkort in het tijdschrift Osteoporosis International. De onderzoekers maten aanvankelijk alleen de botdichtheid, maar vonden daarop geen enkel effect. Toen ze echter de dikte van onder meer de hals van het heupbot bepaalden, zagen ze verbazingwekkende veranderingen. „De dikte was in die drie jaar beduidend toegenomen, juist op de kritieke plaatsen. De toename compenseert het verlies aan botdichtheid in de sterkteberekening volledig.”
In Japan wordt MK-4 al tien jaar in hoge dosering (45 milligram per dag) gebruikt door vrouwen in de vorm van een preparaat van het farmaceutische bedrijf Eisai (in Nederland niet verkrijgbaar). Uit onderzoek, verschenen in het tijdschrift Archives of Internal Medicine van eind juni 2006, blijkt dat bij vrouwen die dit middel slikken 77 procent minder heupfracturen voorkomen. Het aantal wervelbreuken daalt met 60 procent en de overige fracturen met 80 procent. Vermeer: „We wisten nog niet hoe dat te verklaren viel. Een tipje van de sluier is nu door ons opgelicht, al doorzien we het precieze werkingsmechanisme nog niet.”
Persoonlijk ziet Vermeer ook als het gaat om botontkalking meer in MK-7 dan in MK-4. Met MK-7 is echter nog geen onderzoek verricht naar het effect op de botsterkte. De groep van Vermeer start daarom binnenkort met een drie jaar durende studie betaald door Nattopharma. „De verwachting is dat MK-7 werkt, maar het moet nog wel bewezen worden.”
Ook de dosering is volgens Vermeer nog een punt. Vitamine K gaat de werking tegen van bloedverdunnende medicijnen uit de groep van de coumarinen (Sintrom en Marcoumar). Tot een dosering van 45 microgram per dag is weliswaar bij proefpersonen die antistollingsmiddelen gebruiken geen wisselwerking gevonden, maar Vermeer is voorzichtig. „We willen dit nog preciezer in kaart brengen. Tot nader order zouden mensen die antistollingstabletten slikken geen extra vitamine K moeten gebruiken.”
Wat staat er verder op de onderzoeksrol? Vermeer: „Er lopen diverse grootschalige studies. Vitamine K is een hot topic in de voedingswereld. Het gaat om onderzoek naar het effect van voedingssupplementen en voedingmiddelen verrijkt met vitamine K, zoals zuivelproducten, sportdranken en repen. Ik kan daar echter niets over zeggen voordat de resultaten in wetenschappelijke tijdschriften verschijnen.”
