Visvetzuren tegen depressie

Uit epidemiologisch onderzoek, onder meer van dr. Jo Hibbeln, verbonden aan de National Institutes of Health in de VS, blijkt een duidelijk verband tussen depressies en omega-3-vetzuren. In een land als Nieuw-Zeeland, waar weinig vis wordt gegeten, komen depressies naar verhouding zestig keer vaker voor dan in Japan, waar vis vaak op het menu staat.

Vergelijkbare resultaten zijn gevonden voor depressies in het kraambed (postnatale depressie), manische depressiviteit (bipolaire stoornis) en het voorkomen van suïcide. „Er is sprake van zeer significante negatieve verbanden”, aldus de Belgische prof. dr. Michael Maes. Hij doet onderzoek naar depressie en schizofrenie en is onder meer als hoogleraar psychiatrie en neuropsychologie verbonden aan de Universiteit Maastricht.

Uit eigen onderzoek van Maes -het eerste dat dit aantoonde- bleek in 1996 dat depressieve mensen een lager gehalte aan omega-3-vetzuren in hun bloed hebben dan gezonde controlepersonen, vooral als het gaat om het gehalte aan EPA. In 1999 volgde een studie van de Schot dr. Malcolm Peet, die aantoonde dat dit ook geldt voor de celmembraan van de rode bloedlichaampjes. Eind 2002 bleek vervolgens dat de vetmassa van depressieve patiënten minder omega-3-vetzuren bevat dan die van gezonde controlepersonen.

Ook genetische aspecten zijn volgens Maes belangrijk. Er zijn aanwijzingen dat de stofwisseling van de diverse vetzuren bij patiënten met psychiatrische aandoeningen minder goed verloopt dan bij gezonde mensen. En bij de laatste groep is die stofwisseling al niet optimaal. De vermoedelijke oorzaken zijn de overmaat aan omega-6-vetzuren en de forse hoeveelheid verzadigde vetten en transvetzuren die westerlingen via hun voeding naar binnen werken.

Het aantal depressieve patiënten in de westerse samenleving is de laatste tientallen jaren sterk gestegen. Veranderingen in de voeding spelen volgens Maes daarbij vrijwel zeker een rol. De laatste honderd jaar is de consumptie van omega-3-vetzuren sterk gedaald en die van omega-6-vetzuren enorm gestegen. Dieetmargarines staan bol van het omega-6-vetzuur linolzuur. In veevoer zit tegenwoordig veel maïs, een belangrijke bron van omega-6-vetzuren. Vroeger bevatte veevoer ook lijnzaad(olie), de rijkste plantaardige bron van omega-3-vetzuren. Via de consumptie van melk en vlees werden deze vetzuren doorgesluisd naar de mens.

Maes: „Door de verhoogde inname van omega-6-vetzuren en de sterk verlaagde inname van omega-3-vetzuren is de balans verstoord. Dat beïnvloedt ons afweersysteem ongunstig. Een groeiend aantal wetenschappers denkt dat dit de oorzaak is van de sterke toename van het aantal ziektebeelden waarbij ontstekingsreacties een rol spelen, zoals diverse psychiatrische aandoeningen, het chronisch vermoeidheidssyndroom, reuma, astma, diabetes, de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa -twee darmaandoeningen-, allergieën en ook hart- en vaatziekten.”

Zo blijkt onder meer uit onderzoek gepubliceerd in The American Heart Journal dat depressie het overlijdensrisico na een hartinfarct aanmerkelijk verhoogt. Depressie hoeft daarvan echter niet de oorzaak te zijn. Aannemelijk is dat dezelfde factor die ten grondslag ligt aan het ontstaan van de depressie -een verstoorde vetzuurbalans- ook de oorzaak is van nieuwe hart- en vaatproblemen.

Meer onderzoekers
Nieuwe studies (zie kader hieronder) illustreren de groeiende belangstelling van onderzoekers voor het effect van vetzuren op diverse psychiatrische aandoeningen en op de hersenontwikkeling. Bekende namen in dit verband zijn die van de Britten dr. Malcolm Peet (depressie) en dr. Alexandra Richardson (ADHD), de Amerikanen dr. Jo Hibbeln (depressie) en dr. Mary Zanarini (borderline persoonlijkheidsstoornis). Ook in Nederland is er belangstelling. De Nederlandse voedingswetenschapper prof. dr. J. Hornstra, tot zijn emeritaat eind vorige maand verbonden aan de Universiteit Maastricht, deed onderzoek naar de hersenontwikkeling bij baby’s onder invloed van vetzuren in de voeding.

Samen met andere collega-wetenschappers, zoals prof. Maes, vormen ze op dit gebied een kleine voorhoede. Maes werkt in Maastricht als onderzoeker, maar heeft in het Belgische Lanaken, net over de grens, een eigen praktijk waar hij depressieve en schizofrene patiënten behandelt met de gangbare antidepressiva en andere medicamenten, maar tevens met omega-3-vetzuren. Daarnaast echter ook met bepaalde vitaminen, de bekende antioxidanten zoals vitamine C, vitamine E, diverse B-vitaminen (B6, B11 en B12) en enkele aanvullende stoffen zoals gluthation en carnitine, eveneens antioxidanten. De resultaten zijn bemoedigend.

„Die antioxidanten schrijf ik voor omdat uit onderzoek naar voren komt dat depressies, schizofrenie en andere psychiatrische aandoeningen gepaard gaan met bepaalde ontstekingsreacties. Die zijn het gevolg van een ongewenste activatie van een deel van het afweersysteem. Er is ook een verhoogde activiteit van vrije zuurstofradicalen. Dat zijn oxidanten, agressieve moleculen, die schade berokkenen aan cellen en weefsels. Tegelijk is het niveau van omega-3-vetzuren verlaagd. Dat is een belangrijke bevinding, want deze vetzuren remmen nu juist de ongewenste activatie van het afweersysteem”, aldus Maes.

Een tekort aan omega-3-vetzuren is volgens hem echter ook om een andere reden ongunstig. Hersenweefsel bestaat namelijk voor zo’n 20 procent uit omega-3-vetzuren. Ze zorgen voor de souplesse van de celmembraan van de (zenuw)cellen, die voor een belangrijk deel bestaat uit vetzuren. Een tekort aan omega-3-vetzuren, een overmaat aan omega-6-vetzuren en een teveel aan cholesterol -het gevolg van de westerse voedingsgewoonten- leiden tot verharding van de celmembraan. Maes: „Dat heeft gevolgen voor het verkeer van de belangrijke boodschapperstoffen in het zenuwstelsel: serotonine, dopamine en nor-adrenaline. Het aantal receptoren voor deze stoffen op de celmembraan en de gevoeligheid ervan nemen af. Een daling van het aantal receptoren voor serotonine kan leiden tot depressies.”

Behandeling
Maes behandelt depressieve en schizofrene patiënten en patiënten met een bipolaire stoornis met diverse doseringen EPA, in combinatie met DHA (docosahexaeenzuur), het andere omega-3-vetzuur uit visolie. De doseringen kunnen liggen tussen de 1 en de 10 gram per dag. „Bij depressies schrijf ik meestal 3 gram per dag voor in een verhouding van 70 procent EPA en 30 procent DHA. Ik schrijf deze combinatie ook preventief voor om depressies te voorkomen. Bij schizofrenie is de mengverhouding EPA en DHA net omgekeerd, 30/70.” De zoektocht naar de juiste doseringen gaat volgens Maes overigens nog steeds door.

De bevindingen van Maes en andere onderzoekers zijn nog geenszins gemeengoed onder psychiaters. „Ik vermoed dat de meesten op dit moment nog nauwelijks iets van de genoemde vetzuren afweten”, vertelt Maes.

Dat komt volgens hem doordat de interessante onderzoeksresultaten niet gepromoot worden door de grote farmaceutische bedrijven die de klassieke antidepressiva op de markt brengen. „Het zijn vaak kleinere bedrijven die de vetzuren produceren. Zij hebben niet de middelen voor dure marketingcampagnes.” De Maastrichtse psychiater betreurt dit, omdat het veelal gaat om goedkope natuurproducten met vrijwel geen bijwerkingen ten opzichte van antidepressiva. Alleen de bloedstolling verdient bij de hoge doseringen aandacht als patiënten ook aspirine slikken. Beide zorgen ervoor dat bloedplaatjes minder snel samenklonteren, waardoor een stollingsproces minder snel op gang komt. „Ik verwacht dat er voor de omega-3-vetzuren een grote markt is. Ze kunnen de gangbare middelen, zoals lithium, carbamazepine en depakine, voor een deel vervangen.”