18-06-2002 13:52
| W. van Hengel
Vetzuren uit vis hebben de warme belangstelling van wetenschappers. Dr. Alexander Leaf, voormalig hartspecialist in het Massachusetts General Hospital en emeritus hoogleraar cardiologie aan de befaamde Harvard Medical School in Boston, heeft op dit gebied zijn sporen verdiend. Hoewel inmiddels gepensioneerd, is Leaf nog geregeld te vinden in het laboratorium.
De Amerikaanse cardioloog raakt begin jaren negentig geïnteresseerd in de zogeheten omega-3-vetzuren uit vis door de uitkomsten van onderzoek onder eskimo’s op Groenland en onder Denen. Daaruit blijkt dat ze allebei ongeveer evenveel verzadigd vet eten. Hartinfarcten zijn echter zeldzaam onder eskimo’s, die veel vis eten. Onder Denen daarentegen komen veel hartinfarcten voor. Leaf besluit daarom in 1994 onderzoek te gaan doen naar de effecten en de werking van visvetzuren.
Tijdens een operatie wordt bij honden een kransslagader naar het hart dichtgebonden, waardoor zij een hartinfarct krijgen. In de herstelfase worden de honden getraind op een lopende band. Tijdens het rennen binden de onderzoekers een kransslagader enigszins samen, waardoor een deel van het hart te weinig zuurstof krijgt. Honden die kort daarvoor sojaolie hebben gebruikt, krijgen vervolgens een dodelijke hartritmestoornis. Opzienbarend is dat dit niet gebeurt bij de honden die visolie hebben gekregen. „De uitkomsten van dit onderzoek waren overduidelijk”, aldus Leaf. „We ontdekten vervolgens dat twee vetzuren, eicosapentaeenzuur (EPA) en docosahexaeenzuur (DHA), uit visolie verantwoordelijk waren voor het beschermende effect.”
Leaf gaat dan onderzoeken wat deze vetzuren voor effect hebben op de elektrische hartactiviteit. Hij ontdekt dat EPA en DHA bij honden de geleiding van elektrische prikkels in de celmembraan van de hartspiercellen verbeteren.
In 1999 worden de resultaten gepresenteerd van twee onderzoeken met patiënten (de Lyon Heart Study en de Gissi-Prevention Study) die zijn bevindingen krachtig ondersteunen. In beide studies spelen de omega-3-vetzuren een belangrijke rol.
Weinig besef
Zo blijkt uit de Lyon Heart Study dat een voedingspatroon met veel groenten, volle granen, fruit, vis en olijfolie -zoals gebruikelijk in landen rond de Middellandse Zee- beschermend werkt. Bij 600 hartpatiënten daalt het gecombineerde risico op plotselinge hartdood, een tweede infarct, onstabiele angina pectoris (kransslagadervernauwing met telkens terugkerende pijn op de borst), hartfalen, een beroerte, longembolie en trombose met maar liefst 70 procent ten opzichte van patiënten die een westers voedingspatroon volgen.
Leaf schrijft vervolgens in een commentaar in het toonaangevende tijdschrift Circulation van de Amerikaanse hartstichting: „In deze studie daalt de sterfte tengevolge van hart- en vaatziekten met relatief simpele en goedkope voedingsmaatregelen verder dan in onderzoeken met cholesterolverlagende middelen.” Hij voegt er echter veelbetekenend aan toe: „Ik heb nog maar weinig hartspecialisten ontmoet die zich bewust zijn van de uitkomsten van deze studie.”
Aan de kort daarop gepresenteerde Gissi-studie doen maar liefst 11.300 patiënten mee die eveneens een hartinfarct hebben doorgemaakt. Ze krijgen allemaal de gebruikelijke behandeling met diverse medicijnen, zoals antistollingsmiddelen, bloeddrukverlagers en plaspillen. Allen krijgen -anders dan in de Lyon Heart Study- het advies een mediterrane voeding te gebruiken. De deelnemers worden verdeeld in vier groepen. Eén groep krijgt een capsule met 1 gram visolie per dag met daarin 850 milligram EPA en DHA in geconcentreerde vorm, een tweede groep krijgt dezelfde capsule met visolie plus 300 milligram vitamine E, een derde groep krijgt alleen 300 milligram vitamine E en een vierde groep krijgt een neppil.
De resultaten zijn opnieuw opmerkelijk. De twee groepen die naast hun gezonde voeding inclusief vis ook nog extra visolie gebruiken, hebben in een kleine vier jaar tijd 15 procent minder risico om te overlijden aan hart- en vaatziekten. Extra vitamine E biedt geen duidelijke voordelen.
Dodelijke ritmestoornis
In april 2002 verschijnt in het blad Circulation een nieuwe analyse van de onderzoeksuitkomsten van de Gissi-studie. Daaruit blijkt dat het risico op een plotselinge dodelijke ritmestoornis in de groep hartpatiënten die visolie gebruikt 45 procent lager ligt dan in de andere groepen. Leaf: „Dat is een opzienbarende bevinding. Opmerkelijk is ook dat het beschermende effect al heel snel na inname van de visolie optreedt.”
Niet minder opmerkelijk is de uitkomst van onderzoek onder Amerikaanse artsen dat eveneens in april dit jaar verschijnt in de New England Journal of Medicine. Daaruit blijkt dat omega-3-vetzuren ook beschermen tegen een eerste hartinfarct en plotselinge hartdood. Het gaat om de Physicians’ Health Study, waarin Amerikaanse dokters zeventien jaar lang zijn gevolgd. Van de artsen die in die periode sterven aan een plotselinge hartdood, analyseren de onderzoekers na hun dood bloedmonsters die tijdens hun leven zijn verzameld. Daaruit blijkt dat de overleden artsen minder omega-3-vetzuren in hun bloed hadden dan hun nog levende collega’s. In de groep met de hoogste inname van omega-3-vetzuren is het risico op een plotselinge hartdood maar liefst 90 procent lager dan in de groep met de laagste inname.
Aan de Harvard University in Boston wordt volgens Leaf momenteel een nieuwe studie verricht met 400 patiënten van wie bekend is dat ze een hoog risico lopen op een plotselinge hartstilstand. De helft krijgt visolie en de andere helft olijfolie. „Olijfolie gaat geen hartritmestoornissen tegen. Dat hebben we in ons laboratorium vastgesteld. We zijn benieuwd wat de uitkomsten van dit onderzoek zijn. Over ongeveer anderhalf jaar verwachten we de resultaten te kunnen publiceren.”
Ook het Wageningen Center for Food Sciences (WCFS) is, in samenwerking met Wageningen Universiteit, recent gestart met een vergelijkbaar onderzoek onder zo’n 500 patiënten in 25 Europese ziekenhuizen. Alle deelnemers hebben een hoog risico op (dodelijke) hartritmestoornissen. Ze dragen een implanteerbare defibrillator, die hun hartritme bij problemen registreert en zo nodig kan herstellen. Een van de onderzoeksleiders is prof. dr. Evert Schouten, hoogleraar voedingsepidemiologie. „We geven de deelnemers een jaar lang dagelijks een pil met 2 gram visolie. Die bevat ongeveer de hoeveelheid omega-3-vetzuren die iemand binnenkrijgt als hij eet volgens de voedingsrichtlijnen. Een controlegroep krijgt zonnebloemolie verrijkt met oliezuur en met weinig linolzuur, een zo neutraal mogelijk product. Door middel van deze studie hopen we meer inzicht te krijgen in het effect van visolie op het hartritme.”
De nieuwe onderzoeksresulaten maken volgens Leaf dat cardiologen steeds meer geïnteresseerd raken in omega-3-vetzuren. „En als ze dat niet zijn, beginnen hun patiënten er hier in de VS wel over. En terecht: deze vetzuren spelen een belangrijke rol bij het voorkómen van sterfte door hart- en vaatziekten in het algemeen en plotselinge hartdood in het bijzonder.”
Volgende week: ”Visoliecapsules zijn er in soorten”.
