Halfacht ’s avonds. Vader Jan leest een psalm en gaat voor in gebed. Kort draagt hij de aanwezige ouderparen, hun probleemkinderen en de gezinnen aan de Heere op. Dan ’overhoort’ Rien Geluk, maatschappelijk werker en gezinstherapeut in opleiding bij de Amersfoortse vestiging van Eleos, het huiswerk. Twaalf ouders moesten samen het meest ongewenste gedrag van hun kind vaststellen. Vijf keer gaat het om ouders van een kind met een autisme spectrum stoornis (ASS), één ouderpaar heeft een kind met het ’druktesyndroom’ ADHD.
De ontwikkelingsstoornissen gaan gepaard met diverse verschijnselen. De 11-jarige zoon van Desirée en Bram heeft PDD-NOS en lijkt depressief te zijn. ”Ik voel me zo rot”, zegt hij wanneer hij thuis dicht tegen z’n moeder aan kruipt. Die kan daar niet tegen. ”Ik zeg dan: Ga maar naar je vader. Hij is chagrijnig, negatief, depressief, lusteloos, toont geen initiatief. Al die negatieve aandacht is op mij gericht”, verzucht Desirée.
De andere ouders denken, met de hulpverleners, volop mee. ”Irriteert het je dat hij te dichtbij komt?” veronderstelt een moeder. ”Misschien is het een idee om een schrift aan te leggen waarin hij dingen opschrijft die hij moeilijk vindt”, tipt een ander. ”Is het niet het kenmerk van mensen met een autisme spectrum stoornis dat ze hun gevoelens niet kunnen uiten? Je zou ook kunnen zeggen: Wees blij dat hij ’t nog zegt!” analyseert een derde scherpzinnig.
Aankleden
”Het aankleden van onze 7-jarige Piet na zwemles en voor schooltijd gaat heel traag”, vinden Kees en Trudie. ”Hij vindt zich te oud om door ons te worden geholpen. Hij is niet taakgericht, maar doet snel dingen tussendoor. Het aankleden duurt zo twintig, dertig minuten.” De andere ouders knikken herkennend. ”En wat is het gewenste gedrag?” polst Geluk. ”Sneller aankleden zonder te worden afgeleid en andere dingen tussendoor te doen”, schrijft zijn collega op het bord.
Pestgedrag is het probleem van de 6-jarige Raymond. ”Hij plaagt altijd zijn zusje van 2,5 en zijn broertje van 4, de hele dag door. Met wat dan ook. Van bal afpakken tot de tv uitzetten.” Gewenst gedrag: Stoppen met plagen wanneer anderen dat aangeven. Ook dit probleem zorgt voor veel begripvolle blikken.
Zoon Michiel zorgt voor een negatieve sfeer onder het eten. Z’n houding aan tafel straalt afweer uit: hand onder het hoofd, onderuitgezakt op de stoel. Hij is erg nors en zegt aan tafel geen plek meer voor zichzelf over te houden. Ook zegt hij soms alleen maar droog brood of helemaal niet meer te willen eten. ”Reageren met stemverheffing werkt niet.” Geluk: ”Kenmerkend voor mensen met PDD-NOS is dat zij overgevoelig zijn voor geluid en/of aanraking. Daarom is het zaak om zeker bij hen rustig te reageren.”
Ook de zoon van Dick en Anne reageert negatief en agressief op gespannen situaties. Anne: ”Onlangs had ik te weinig cake voor onze vijf kinderen. Dus kreeg iedereen een klein stukje. Gerald was het daar niet mee eens en ging eerst dreigen. Toen ik hem naar de bank stuurde, liet hij de spiegel boven de bank heen en weer zwaaien. Het lastige is dat naar z’n kamer sturen niet zo helpt. Hij deelt die namelijk met een broer.”
Jacob, met ADHD, komt maar moeizaam uit bed. Moeder Geerte: ”Dan roep ik hem om halfzeven en blijft hij gerust tot zeven uur liggen.” Geluk raadt a an de Ritalin wat eerder te geven. Dat is een pepmiddel waar ADHD’ers rustiger van worden. ”Het duurt twintig minuten voordat het werkt. Dit middel helpt ook ’s ochtends met op gang komen.”
Chaotische wereld
Het scala aan praktische problemen is een doorsnee van wat ouders van kinderen met autisme en ADHD meemaken. Na de pauze geeft Schouten, orthopedagoge, de ouders met behulp van het Situatie-Gedrag-Gevolgmodel handvatten om daarmee om te gaan. ”Het is belangrijk voor deze kinderen structuur in tijd en ruimte te bieden. Structuur is een belangrijke manier om hun veiligheid te bieden. Het is geen doel op zich, maar een middel voor het kind om zich te handhaven in een voor hem chaotische wereld.”
Zo moeten ouders hun kinderen ook structuur in ruimte geven. ”Zorg dat er minder prikkels in de omgeving zijn. Bijvoorbeeld dat het geen afleiding heeft tijdens het maken van huiswerk.” Dat kan door een verbod op het luisteren naar muziek tijdens het huiswerk of zelfs een verbod op een radi o op de slaapkamer.
De prikkels die het kind krijgt, moeten geordend worden aangeboden. ”Plak bijvoorbeeld stickers op de opbergplanken: Hier komen de auto’s, daar de verkleedkleren. Zorg ook voor vaste plaatsen aan tafel. Als een kind met autisme telkens met laarzen het huis binnenloopt, plak dan een sticker of pictogram bij de achterdeur dat laarzen verboden zijn. Dat herinnert het kind eraan dat hij eerst zijn laarzen moet uitdoen.”
Ook structuur in tijd is belangrijk voor kinderen met een ontwikkelingsstoornis. ”Deze kinderen weten niet altijd wat ze moeten doen. Voorkom verloren momenten door ze in te vullen. Dat geldt ook voor weekenden en vakanties. Die vormen voor deze kinderen vaak één groot blok waarbij ze niet weten wat ze moeten doen.”
Vaste ritmes zijn van groot belang. ”Voorspelbaarheid is belangrijk. Dat geldt voor routes en routines. Zorg voor een krachtig signaal: een kookwekker als de computertijd is afgelopen of voor kinderen die nog niet kunnen klokkijken stickertjes op het uurwerk, zodat ze weten wanneer ze moeten stoppen.”
Voldoende gereedschap
”Het doel van de cursus is dat ouders voldoende gereedschap en tips krijgen om verder te gaan met hun opvoeding”, vertelt Geluk in de pauze. Deze cursus voor ouders van jongere kinderen met ontwikkelingsstoornissen duurt dertien bijeenkomsten, inclusief een evaluatie, en wordt aangeboden in Amersfoort, Dordrecht, Ede en Zwolle.
De invulling van de cursus is niet overal gelijk. Zo biedt Eleos in Zwolle een cursus van zes avonden aan voor de opvoeding van oudere kinderen met ASS of ADHD. Ook daar zijn twee hulpverleners bij, een verpleegkundige en een therapeut. ”Het leuke is dat ouders elkaar ondersteunen en tips aanreiken.” Ook algemene riaggs en de Nederlandse Vereniging voor Autisme bieden oudercursussen aan.
Ouders die de cursus hebben gevolgd zijn er goed over te spreken. Geluk: ”De meesten zijn achteraf zeer tevreden; bij enkelen past de cursus niet bij de problematiek. Hen verwijzen we door naar andere hulp. Bij de evaluatie blijkt dat het geleerde goed doorwerkt in de gezinnen. Ouders leren positiever naar hun kind te kijken.”
”Dan kijken we even naar het huiswerk voor de volgende keer”, zegt Geluk bij de afsluiting. ”Lezen hoofdstuk 8: over regels stellen én complimenten geven.” De namen van de ouders en kinderen zijn fictief. Dit is het derde deel in een serie over autisme. Over twee weken deel 4: De godsdienstige opvoeding van een autistisch kind.
Tips voor opvoeding autistisch kind
- - Maak een overzicht van de dagbesteding.
- - Neem/geef ruim de tijd voor aan- en uitkleden.
- - Geef exacte tijden aan: ”Over vijf minuten gaan we eten.” Niet: ”Over een poosje.”
- - Geef een horloge met een alarm mee, zodat het kind weet wanneer het naar huis moet.
- - Wees consequent en duidelijk: ”Eerst opruimen voor je nieuw speelgoed pakt.”
- - Geef een vaste plek in de kerk of aan tafel als wisseling onrust geeft.
- - Geef complimenten. Prijs het kind direct na goed gedrag (”Dankjewel”, duim omhoog).
- - Geef het kind oprechte aandacht.
