”Schijf van vijf” maakt doorstart

Tussen 1953 en 1981 was de schijf van vijf een begrip in Nederland. Daarna volgde de maaltijdschijf, die slechts een decennium (1981-1991) standhield en vervolgens de voedingswijzer. „We hebben gekozen voor de schijf van vijf omdat uit onderzoek is gebleken dat veel Nederlanders nog steeds met deze naam vertrouwd zijn. Van een groep ondervraagde personen wist 77 procent wat de schijf was”, aldus Patricia Schutte van het Voedingscentrum.

Soberheid
Verse groenten en fruit en vollegraanproducten, zoals volkorenbrood, volkorenmacaroni, bruine bonen -als representant van peulvruchten- en aardappels domineren op de schijf. Ze vullen vrijwel de hele bovenste helft. Het zijn stuk voor stuk belangrijk bronnen van vitaminen, mineralen, vezels en zogenaamde bioactieve stoffen. Deze komen van nature voor in groente en fruit en hebben verschillende functies, zoals het kleuren van de planten of bescherming tegen ziekten. Bij de mens hebben ze een beschermende werking tegen kanker en hart- en vaatziekten. Schutte: „We hebben voor die producten veel ruimte vrijgemaakt, omdat je van deze voedingsmiddelen het meeste moet eten.”

De onderste helft van de schijf biedt plaats aan de belangrijke eiwittenbronnen: vlees in de vorm van een biefstukje, een moot zalm als voorbeeld van vette vissoorten, halfvolle melk en tofu, een niet alledaags sojaproduct. Schutte: „We hebben geprobeerd de inhoud van de schijf zo breed mogelijk en daarmee voor iedereen herkenbaar te maken. Mensen die geen vlees eten, kunnen kiezen voor tofu. Ook noten vormen een goed alternatief, al staan die niet op de schijf, eenvoudig omdat de beschikbare ruimte dat niet toelaat. Op onze website geven we uitgebreidere voorlichting. Wat op de schijf staat, zijn belangrijke voorkeursproducten waarmee consumenten in onze ogen de grootste gezondheidswinst kunnen halen.”

Naast het pak halfvolle melk ligt een moot zalm. Een tot twee keer per week vis op het menu is volgens Schutte een prima alternatief voor vlees, vanwege de goede vetzuren die in vooral vette vis zitten.

Dan is er een vak ingeruimd voor plantaardige olie en halvarine. En ten slotte een vak voor dranken: water en thee, uiteraard zonder suiker - al kun je dat laatste op de schijf natuurlijk niet zien. Ze symboliseren soberheid als het gaat om de inname van calorieën.

Schutte: „Voldoende drinken, is belangrijk voor de opname van voedingsstoffen en voor de afvoer van afvalstoffen. We hebben water een centrale plaats gegeven omdat er bij dorst vaak gekozen wordt voor frisdranken. Frisdranken horen thuis in de categorie calorierijke producten. In Nederland kunnen we ons, gezien het gebrek aan beweging, geen calorierijke voeding en drank permitteren. Om die reden ontbreekt frisdrank op de schijf. Daarmee geven we een signaal af.”

Magere kaas
Ook kaas is op de schijf niet te vinden. Schutte tekent daarbij wel aan dat de bekende volkoren boterham met kaas daarmee niet wordt afgeserveerd. „Af en toe een boterham met volvette kaas is geen probleem, maar we adviseren in het algemeen om 20+ en 30+ kaas te nemen. Die bevat veel minder verzadigd vet dan de 48+ kaas. Het is opvallend, dat de meeste mensen wel kiezen voor halfvolle of magere melk of karnemelk, stuk voor stuk vetarme producten. Bij kaas is dat niet zo. De meeste consumenten kiezen nog steeds voor volvette kaas. Dat zouden we graag anders zien, niet alleen vanwege het hoge gehalte aan verzadigd vet, maar ook vanwege de hoge caloriewaarde.”

Ook sauzen, snacks, koek, snoep en gebak komen niet voor op de schijf. Niet dat er een totaal verbod voor geldt, maar het Voedingscentrum trekt voor deze ongezonde caloriebommen wel stevig aan de handrem. „Ze leveren nauwelijks vitamines en mineralen, maar zorgen snel voor extra calorieën omdat ze veel verzadigd vet en suikers bevatten”, aldus Schutte.

Belangrijk zijn volgens Schutte ook de regels in het midden van de schijf. Variatie in voeding is nodig om de inname van het hele palet aan waardevolle voedingsstoffen, vitaminen en mineralen veilig te stellen. Ook regel twee laat niets aan duidelijkheid te wensen over: ”Eet niet te veel”. Daar is zeker reden voor, want vier op de tien Nederlanders heeft overgewicht en daarmee een verhoogd risico op diabetes, hart- en vaatziekten en kanker.

Ooit is een experiment gehouden met ratten die op een gezond dieet werden gezet. De knagers in de ene groep mochten zo veel eten als ze wilden, de ratten in de andere groep kregen hetzelfde gezonde voer, maar in een afgepaste hoeveelheid. Wat bleek? De tweede groep kreeg minder kanker en leefde langer. Chronische overbelasting van het lichaam heeft dus een prijs.

Nieuw op de schijf is aandacht voor schoon werken in de keuken. Geen overbodige luxe, want slechte hygiëne zorgt jaarlijks voor ruim een miljoen voedselinfecties in de vorm van buikpijn, overgeven en diarree. Op dat punt valt in Nederland dus nog wel het een en ander te verbeteren, al was het alleen al door voor het eten de handen te wassen en iedere dag een schone vaatdoek op het aanrecht te leggen.