14-03-2006 08:40
| gewijzigd 14-03-2006 15:37
| W. J. Eradus
Veelbelovende ontwikkelingen beginnen vaak als liefhebberij. Geknutsel in schuurtjes, solderen op zolderkamertjes. De jonge Engelse wiskundige Martin Dyde heeft ook zo’n hobby. In de buitenwijken van Birmingham werkt hij vanaf 2000 aan een programma om via een pc orgel te kunnen spelen.
Als amateurorganist krijgt Dyde toestemming om het geluid van het orgel van de St. Ann, bij hem om de hoek, op te nemen. In 2003 tovert hij de eerste schuchtere samples, digitale kopietjes van echte orgeltonen, uit zijn speakers. Via een eigen website zoekt hij vervolgens contact met gelijkgestemden, om te discussiëren over mogelijke verbeteringen. Zijn programma geeft hij de Germaans klinkende naam Hauptwerk.
Positiefje
Om met Hauptwerk orgel te kunnen spelen, zijn op dat moment drie dingen nodig: een digitaal orgel of een keyboard, een pc en een geluidsinstallatie. Een MIDI-kabel transporteert daarbij de informatie van de gespeelde noten naar de pc, die op zijn beurt via de geluidskaart de gevormde klanken doorgeeft aan de geluidsinstallatie of de hoofdtelefoon.
Bij het starten van Hauptwerk is de eerste vraag: Welk orgel moet worden ’geladen’? Dat kan het Engelse orgel van Martin Dyde zijn, het rond klinkende orgel van de St. Ann, maar evengoed het pinnige, vijfstems positiefje van de Duitse orgelbouwer Ott. Of een van de andere, in totaal meer dan dertig voor Hauptwerk beschikbare historische orgels.
Het laden van de samples vanaf de harde schijf neemt wel even wat tijd in beslag. Stel dat een orgel twintig registers telt, dan heeft het meer dan vijftig keer zo veel pijpen en pijpjes. De geluidsopnamen -de samples- zijn van elk pijpje afzonderlijk in stereo opgenomen en duren ieder zo’n vijf tot vijftien seconden. In de computer heeft zo’n sample als bestand de grootte van 1 tot 2 megabyte. Een complete sampleset van middelgrote orgels zoals dat van de St. Ann, met een omvang van ongeveer dertig stemmen, neemt meer dan 1 gigabyte in beslag.
Gratis
Het resultaat is verrassend. Het gratis van internet te downloaden Ott-orgeltje, startpunt voor veel Hauptwerkgebruikers, klinkt bedrieglijk echt. Iedere toon is weer net iets anders. En niet ’bevroren’, zoals bij de meeste commerciële orgels, die veel minder geheugen voor samples beschikbaar hebben.
Iedere toon klinkt als het afspelen van een simpel muziekstuk van vijf seconden op een cd. De organist speelt daarbij maar één noot, met één register. Het is ook nog een cd met een barst: na vijf seconden begint het muziekstuk, ofwel die ene toon, opnieuw. Er komt geen eind aan: de samples doorlopen een lus zonder een hoorbare overgang. Dit heet looping. Omdat de samples daarbij ook in stereo klinken, hebben ze dezelfde geluidskwaliteit als een normale cd.
Natuurkundige en organist ir. Henk Kooiker, die als erkend orgeldeskundige bij tal van grote restauraties is betrokken, stelt: „Hauptwerk is een interessant product. Het kan mensen met een kleine beurs helpen om met hun orgelspel muziek te laten horen die in klankkwaliteit niet veel onder doet voor een cd-opname.” Kooiker heeft wel wat kritiek op de praktische invulling: „De orgelopnamen die nu voor Hauptwerk beschikbaar zijn, klinken niet optimaal; in ieder geval een stuk slechter dan een goede cd-opname. Dat komt voor een deel door het gebruik van te goedkope microfoons en versterkers, voor een deel door het ontbreken van voldoende ervaring bij goedwillende amateurs die deze opnamen maken en bewerken.”
Kinderziekten
Begin dit jaar presenteerde Martin Dyde tegelijk met de oprichting van het bedrijf Crumhorn Labs Ltd de tweede versie van Hauptwerk. Zijn hobby is inmiddels zijn beroep. Een aantal kinderziekten is weggewerkt. Naast de mogelijkheid om een gesampled orgel in een groot aantal oude stemmingen te spelen, heeft de geluidsweergave van de samples over maximaal 256 geluidskanalen plaats.
Ook bouwde Dyde een wiskundig model om het gedrag van de windvoorziening, met zijn balgen, buffers en windkanalen, na te bootsen. Het is wel even wennen om een elektronisch orgel met een ademende wind te horen, maar het resultaat is realistisch. Kooiker ziet dit als een grote stap vooruit: „Een juist gedoseerde invloed van het windgebruik van de pijpen op de winddruk voegt veel toe aan de natuurgetrouwheid.”
Interessante toepassingen voor restauratie en reconstructies van waardevolle orgels komen volgens hem in het verschiet: „Je kunt verdwenen registers namaken uit nog bestaande en nagaan hoe de klank in het geheel past. Ook kun je een opdrachtgever een soort virtuele impressie bieden van het te verwachten resultaat.”
Harmonium
Hauptwerk is niet alleen geschikt voor orgelgebruik, ook andere toetsinstrumenten, zoals de klavecimbel en het harmonium, komen in aanmerking. Dat geldt ook voor het drukwindharmonium, waarvan de exclusieve expressiviteit vanaf versie 2 van Hauptwerk goed tot zijn recht komt.
De Belg Paul Delferriere samplede al een fraai Debainharmonium. „Ik moet nog stevig studeren op alle mogelijkheden van de nieuwe Hauptwerk-2-software, maar aan het eind van dit jaar hoop ik ook een harmonium klaar te hebben met grote expressieve mogelijkheden”, aldus Delferriere.
Voor Hauptwerk zijn nu meer dan dertig, meest historische, orgels als sampleset beschikbaar. De Praagse theoloog en organist Jiri Zurek samplede het oudste exemplaar: het omstreeks 1587 gebouwde orgeltje van Smecno, 50 kilometer ten noorden van Praag. De klank is heel apart. Het geeft een cultuurschokje om de doordringende renaissanceklank in de huiskamer te ervaren. De oude stemming en de met de samples meekomende nagalm dragen daar ook toe bij.
Het jongste orgel is dat van de Stiftskirche van Kremsmünster (Oostenrijk), dat in 2004 is opgeleverd. Het telt drie manualen en 45 registers. Gernot Wurst maakt deze maand de opnamen voor Hauptwerk.
Het grootste orgel voor Hauptwerk staat in de Our Lady of Mount Carmelkerk te Chicago (VS). Brett Milan samplede dit E. M. Skinner Organ van 1928, dat drie klavieren en 58 stemmen telt.
Maar het mooiste orgel zou wel eens het Frans-romantische Ducroquet-Cavaillé-Collorgel van de Saint-Sauveurkathedraal in Aix-en-Provence (Frankrijk) kunnen worden; afgaande op de webdemo’s van werken van Franck, Vierne en Boëlmann en op het pittige prijskaartje van 645 euro. Dit fraaie orgel met drie klavieren en veertig stemmen is gesampled door Hans Maier, die onder het label OrganART Media een groot aantal historische Duitse, Franse, Italiaanse en Spaanse orgels aanbiedt.
Het gaat de meeste producenten niet in de eerste plaats om het geld. Nu de techniek ervoor beschikbaar is, willen ze meehelpen om het rijke orgelerfgoed op deze manier voor een breed publiek te ontsluiten. Gernot Wurst: „Met deze virtuele orgels kunnen organisten het klankkarakter van moeilijk toegankelijke instrumenten bestuderen. Daarbij willen we de interesse in het pijporgel en zijn muziek bevorderen. We vinden het ook belangrijk om een deel van de opbrengsten te bestemmen voor de financiering van orgelbouw- en restauratieprojecten.”
Een woordvoerder van het Hongaarse project voor het samplen van het grote romantische orgel van de Notre Dame van Boedapest stelt dat meer dan de helft van de opbrengst direct naar kerken terugvloeit, speciaal voor het in stand houden van de orgels.
Relevante websites:
HauptwerkOrganArt MediaEncyclopedia of Organ StopsSonus ParadisiaH Virtual Pipe OrgansMilan Digital Audio
