Koffie weer in verdachtenbank

Enkele jaren geleden meldden onderzoekers van Wageningen Universiteit dat gefilterde koffie niet cholesterolverhogend werkt. Notoire koffiedrinkers waren gerustgesteld. Inmiddels staat koffie opnieuw onder verdenking. Een interessante studie van prof. dr. C. Vlachopoulos, verbonden aan het Henry Dunantziekenhuis in Athene, wijst uit dat de hoeveelheid cafeïne uit één kopje koffie (gemiddeld zo'n 100 milligram) leidt tot verstijving van de wanden van slagaders.

Vlachopoulos en zijn medewerkers deden onderzoek met tien gezonde vrijwilligers. Vijf kregen elke dag 100 milligram cafeïne toegediend, de andere vijf kregen een neppil. Om de andere dag werden de rollen omgewisseld. Het onderzoek had dubbelblind plaats, dus zowel de onderzoekers als de proefpersonen wisten niet wie op welke dag cafeïne kreeg.

Dagelijks werd bij de deelnemers de bloeddrukgolf in de arm gemeten. Dat gebeurde met behulp van een zeer gevoelige kleine druksensor die op de huid boven de polsslagader werd geplaatst. Door de sensor op de huid te drukken wordt de slagaderwand afgevlakt en tegen het onderliggende bot gedrukt. Op die manier kan de sensor de inwendige bloeddruk (golfvormen) in de polsslagader registreren. Deze methode staat bekend als arteriële tonometrie.

Vlachopoulos: „Met behulp van wiskundige berekeningen is daaruit tevens de drukgolf in de grote lichaamsslagader, de aorta, af te leiden. Die drukgolf ontstaat na iedere hartslag als een bepaalde hoeveelheid bloed uit het hart wordt gepompt. Deze golf verplaatst zich door de aorta naar de kleinere slagaders. Op de plaatsen waar de aorta zich splitst in bijvoorbeeld de slagaders naar de benen, ontstaat een kleine tegengestelde golfbeweging, die zich weer verplaatst richting het hart.”

Met die gegevens kon Vlachopoulos zich een beeld vormen van de soepelheid van de slagaders. „Het principe is eenvoudig. Een golf verplaatst zich altijd sneller in een starre buis dan in een soepele slang. Als je dat verschil kunt meten, biedt het een maat voor de stijfheid van de buis.”

Vervolgens deden de onderzoekers een opmerkelijke ontdekking. Op de dagen dat de proefpersonen cafeïne innamen, nam de snelheid van de retourgolf toe. Dat effect hield ten minste twee uur aan. Met andere woorden: de slagaderwand was na de toediening van cafeïne gedurende twee uur duidelijk minder soepel.

Bloeddruk
Wat is de betekenis van deze bevindingen? Vlachopoulos: „Stijvere slagaders maken het voor het hart moeilijker het bloed rond te pompen omdat de weerstand groter is. Starre slagaders bemoeilijken ook de doorbloeding van de kransslagaders, die het hart van bloed moeten voorzien. Daarnaast veroorzaken een sterkere retourgolf en stijvere bloedvaten een hogere bloeddruk, waarbij alleen de bovenwaarde van de bloeddruk is verhoogd. De onderwaarde van de bloeddruk is niet verhoogd. Bij ouderen komt die vorm van hoge bloeddruk vaak voor.”

Na het drinken van een kop koffie kan de bloeddruk volgens Vlachopoulos oplopen met 5 tot 10 millimeter kwikdruk, afhankelijk van de hoeveelheid cafeïne en de conditie van de koffiedrinker. „Regelmatige stijging van de bloeddruk in deze orde van grootte is op de lange termijn van grote invloed. Het risico op een hart- of herseninfarct kan erdoor toenemen”, aldus Vlachopoulos.

Stijvere bloedvaten zijn volgens hem ook gevoeliger voor het ontstaan van scheurtjes in de vaatwand. Er ontstaan gemakkelijker beschadigingen aan de binnenbekleding van de vaatwand en in het verlengde daarvan trombose. Dit proces is vaak de oorzaak van een hart- of herseninfarct.

Is koffie dus slecht voor je gezondheid? Vlachopoulos: „Misschien. Koffie kan een risico vormen. We hebben echter meer informatie nodig. We weten bijvoorbeeld niet of er een veilige dosis cafeïne is en zo ja, hoe hoog die is. Er ontbreken nog puzzelstukjes. Vooralsnog lijkt het me echter verstandig dat mensen met een hoge bloeddruk en vooral ook ouderen in het algemeen voorzichtig omspringen met hun cafeïneconsumptie of overstappen op cafeïnevrije dranken.”

Homocysteïne
Ook op een andere manier beïnvloedt koffie de conditie van hart- en bloedvaten. De Noorse onderzoekster dr. Benedicte Christensen en enkele collega's, verbonden aan de Universiteit van Oslo en het daaraan gelieerde ziekenhuis, onderzochten in hoeverre koffie invloed heeft op het homocysteïnegehalte van het bloed. Homocysteïne is een aminozuur dat in een verhoogde concentratie de kans op het ontstaan van hart- en vaatziekten verhoogt. Daarvoor zijn in ieder geval belangrijke aanwijzingen.

Ruim 180 Noorse vrijwilligers werden door Christensen in drie groepen verdeeld. Zij kregen respectievelijk geen, één tot drie koppen of vier koppen koffie per dag te drinken. Na zes weken was het cholesterol- en homocysteïnegehalte in de groep die geen koffie dronk sterk gedaald. Bij de koffiedrinkers bleven de bloedwaarden van deze stoffen gelijk.

Op grond van de uitkomsten van deze studie schatten de onderzoekers dat afzien van koffie het risico op hart- en vaatziekten met 10 tot 15 procent verlaagt.

Overigens is de Noorse studie niet geheel representatief voor de Nederlandse situatie omdat Scandinaviërs (en ook Turken) meestal geen papieren koffiefilter gebruiken. Uit onderzoek in Wageningen bleek enkele jaren geleden dat de koffievetten cafestol en kahweol, die de oorzaak zijn van de cholesterolverhoging, in de filter achterblijven. Nederlandse filterkoffie werkt daardoor niet cholesterolverhogend. In Scandinavië wordt zogeheten kookkoffie (cafetière) gezet. Hierbij wordt kokend water op de koffie gegoten en worden de koffiedeeltjes door midden van een metalen of kunststoffilter naar beneden gedrukt. Deze filters houden de koffievetten niet tegen.

Chlorogeenzuur
De Noorse onderzoekers hebben niet gekeken naar stoffen in koffie die verantwoordelijk zijn voor het stijgen van het homocysteïnegehalte. Dr. ir. M. Olthof, verbonden aan de sectie humane voeding van epidemiologie van Wageningen Universiteit, deed daarnaar wel onderzoek, waarop zij in juni dit jaar promoveerde. Zij ontdekte dat chlorogeenzuur een belangrijke boosdoener is. Chlorogeenzuur behoort tot de zogeheten polyfenolen, een grote groep plantaardige stoffen.

Olthof gaf aan gezonde proefpersonen een maand lang dagelijks 2 gram chlorogeenzuur. Die hoeveelheid zit in anderhalve liter sterke koffie. De aanmaak van homocysteïne steeg daardoor met maximaal 12 procent. De Wageningse onderzoekster noemt haar bevindingen niet alarmerend. „Om als gezond individu een gevaarlijk homocysteïneniveau te krijgen, moet de aanmaak minimaal verdubbelen.”

Overigens is chlorogeenzuur waarschijnlijk niet de enige boosdoener. Uit eerder onderzoek in Wageningen bleek dat als mensen gewoon koffie drinken, de homocysteïnespiegel meer stijgt dan na toediening van alleen chlorogeenzuur. Kennelijk spelen er meer stoffen uit koffie een rol. Verder onderzoek zal moeten uitwijzen welke dat zijn.