31-05-2005 13:23
| gewijzigd 31-05-2005 13:28
| Gerald Harbers
Van een briefkaart waarop Einstein aan een vriend meldt dat hij en zijn vrouw „compleet beschonken onder tafel liggen” tot zijn schrijftafel. De tentoonstelling ”Albert Einstein - Ingenieur des Universums” toont hem als mens en geleerde.
De expositie is volgens de Duitse minister Edelgard Bulmahn (Wetenschap en Cultuur) de kern van het Einstein-jaar in Duitsland. De publiekstrekker past goed binnen de doelstellingen van het VN-jaar van de natuurkunde, waar het evenement bij aansluit. „We brengen de wetenschap dichter bij de burger”, zei de minister in haar openingstoespraak eerder deze maand.
De tot oktober geopende expositie is gehuisvest in het drie verdiepingen tellende Kronprinzenpalais in het centrum van Berlijn aan Unter Den Linden, de brede laan die vanuit het oude oostelijke deel leidt naar de Brandenburger Tor en gedomineerd wordt door lindebomen.
Stolp
De bezoeker moet bukken. Een lage deur en een smal gangetje geven toegang tot een ruimte van enkele passen lang en breed. In het midden staat een zuil. Daarop een stolp met een ventilator, een bel, een lamp en vlaggetjes eronder. Na een druk op de knop bij de opstelling, begint de bel te ratelen, brandt het lampje en laat de ventilator de vlaggetjes wapperen.
Langzamerhand wordt het stil, de bel ratelt niet meer en de vlaggetjes hangen roerloos. Toch draait de ventilator en beweegt de bel nog steeds. „Hoe kan dat?” Volgens conservator Mattheo Valleriani moet de bezoeker dezelfde vragen ervaren als de natuurwetenschappers en op zoek gaan naar de antwoorden. Die zijn onder meer te zien aan de wanden. Daarop staan allerlei tekeningen van de Oudheid tot de twintigste eeuw waarin natuurkrachten als magnetisme, luchtdruk en warmte worden uitgelegd. Wie dat onvoldoende vindt, kan meer informatie vinden op de verschillende interactieve computerschermen in het Engels en het Duits.
Verschillende opstellingen geven inzicht in de voorgeschiedenis van natuurwetenschappen. Op een stoffige tafel ligt een wirwar van draden, schakelaars en accu’s. „Hiermee maakten Otto Hahn en Frits Strassmann voor het eerst het element barium”, aldus conservator Mattheo Valleriani.
Einsteinturm
Een kantoorruimte met uitzicht op een fabriekshal toont de jeugd van Einstein. Achter de ramen monteren arbeiders de elektrische apparatuur die de fabriek levert. Op het raam is een nota geplakt. Einstein & Comp. moet nog 7700 mark ontvangen voor de levering van twee dynamo’s, 300 gloeilampen en bedrading.
Aan het einde van een lange tafel in het kantoor drinkt Einstein met zijn studievrienden en zijn eerste vrouw -Mileva Maric- een biertje. Ze praten over de theorie van de veranderingen in ruimte en tijd. Op de vloer staat een tekening van de theorie. Toch lukt het hen niet een oplossing te vinden.
Wit licht na het kantoor. Klassieke muziek klinkt en de jonge geleerde staat peinzend achter een katheder. Hij denkt na over zijn theorie. „Hoe moet ik het nu uitleggen?” vraagt hij zich af. Dan schiet hem het beeld van twee mannen in een rijdende metro te binnen. De man in de metro ziet een lichtstraal recht omhooggaan. De ander op het perron ziet de lichtstraal schuin naar achter. Toch zien ze dezelfde lichtstraal. Het lukt! Einstein kan de speciale relativiteitsleer uitleggen. Muziek schalt uit de boxen en het licht wordt zo fel dat de bezoeker de ogen moet dichtknijpen.
Naast de wetenschapper Einstein toont dit deel van de expositie ook wie hij als mens is. In ”De schatkamer” liggen enkele originele handschriften van de fysicus. Onder het glas ligt een kaart aan een vriend, verstuurd vanuit München. In hanenpoten meldde Einstein achterop: „Compleet beschonken liggen we beide onder tafel, mijn vrouw en ik.”
Einstein was jood. Voordat de nazi’s aan de macht kwamen, vertrok hij uit Duitsland. De samenstellers van de expositie verhullen dat niet. Er hangen krantenartikelen uit de tijd van Hitlers bewind die ervoor pleiten om de Einsteinturm -een gebouw waarmee Einstein zijn theorie wilde bewijzen- te hernoemen. Een film toont een boekverbranding van nazi’s en een fakkeloptocht langs bondskanselier Hitler.
Veel materiaal van Einstein ging in die periode verloren omdat SS’ers zijn woning in Potsdam, een voorstad van Berlijn, plunderden. Desondanks is de schrijftafel van de geleerde gered. Volgens Jürgen Renn, directeur van het Max Planck Instituut dat de expositie samenstelde, is dat een van de topstukken. In een vitrine staat een donkerbruine houten tafel met gedraaide poten.
Onzekerheidsconferentie
Dertien beeldschermen domineren het trappenhuis van het Kronprinzenpalais. Variërend in grootte van een computerbeeldscherm tot dat van een mobieltje. Elk heeft een eigen speaker. Kleuren en foto’s van Einstein flitsen over de schermen. Uit de speakers komt krakende muziek en het geluid van brekende glazen.
Boven aan de trap staat een rood tafeltje in de vorm van een rechtopstaande E. ”Einstein en kinderen” staat erop. Wie de lade opentrekt, ziet zichzelf. Op de spiegel staat: ”Geachte meneer Einstein, ik zag u op een foto in de krant. Omdat uw kapsel erg slordig was, stuur ik u deze spiegel en een kam.” Ernaast eenzelfde tafeltje over ”Einstein en schaken”. Het blijkt dat hij de sport niet graag beoefende. Schaken vond hij te militaristisch; het ging hem te veel om winnen. Desondanks was hij bevriend met topschaker Emanuel Lasker.
Behalve van kinderen kreeg Einstein dat ook van de FBI. In een voormalige wasruimte, waar de tegels nog aan de muur zitten, hangen vijf waslijnen met documenten van de Amerikaanse opsporingsdienst. Enkele zijn voorzien van het stempel ”Secret”. Een sheriff schrijft: „In Einsteins huis komen communisten bijeen, zo hebben enkele burgers mij verteld.” Planeet
Donker en spiegelend, in de vloer roodverlichte lijnen, de ruimte vraagt om ontdekking. Aan de muur hangen foto’s van verre sterrenstelsels. Op een ervan staan vier sterren in een vierkant. „De wetenschappers waren het erover eens, dit kon niet. Vier precies dezelfde sterren”, zegt samenstelster van dit expositiedeel, Ellene Bougleux. „Tot een van de wetenschappers op het idee kwam om de theorie van Einstein over de beïnvloeding van licht door zwaartekracht, de algemene relativiteitsleer toe te passen. Toen kon het wel. Sindsdien worden de vier ’sterren’ die er slechts één zijn, het Einsteinkruis genoemd.”
De bezoeker kan de theorie zelf ook uitproberen. Een scherm hangt aan de muur met daarop een beeld van de zaal met de bezoeker in het middelpunt. Een rond zwart vlak houdt het licht tegen. Toch is er nog iets van de bezoeker achter het zwarte vlak te zien. Bougleux: „Deze animatie toont dat het licht de snelste weg zoekt. Daardoor gaat het buiten de invloed van de zwaartekracht van de planeet om en buigt er dus iets omheen. We kunnen we nog iets zien van het licht achter een planeet.”
De tentoonstelling ”Albert Einstein - Ingenieur des Universums”, tot 30 september te zien in het Kronprinzenpalais aan Unter Den Linden te Berlijn, is geopend van 10.00 tot 20.00 uur. Dinsdags gesloten. Meer informatie: www.einsteinausstellung.de.
