Pijnmail als de nieuwe haatmail

De laatste paar jaar worden er in het publieke debat steeds makkelijker woorden gebruikt die te maken hebben met pijn en lijden. Overal waar ik kijk, zie ik mensen die „hun pijn verwerken”, die „gekwetstheid voelen” of die reageren op opmerkingen van anderen die afwisselend beschreven worden als kwetsend, ongevoelig of wreed.

Ik moet zeggen dat ik serieuze moeite heb met al deze veronderstelde pijn en dit lijden, omdat deze termen meer en meer op betekenisloze manieren worden gebruikt. Wat moet ik bijvoorbeeld doen wanneer ik een brief van iemand krijgt die stelt dat ze beschadigd is door iets wat ik heb geschreven, wat ze beschrijft als een „persoonlijke aanval” – ondanks het feit dat ik mezelf volslagen onbewust was van haar bestaan totdat ze contact met me opnam?

Narcist

Voor een dergelijke reactie zijn twee verklaringen. Deze mevrouw is een narcist en daarom niet in staat om te begrijpen dat door een ander geschreven artikelen mogelijk niet op haar doelen. Of (en dat is eerlijk gezegd waarschijnlijker), ze weet volstrekt niet hoe ze met een debat over controversiële onderwerpen moet omgaan en is niet in staat om kritiek op een bepaald standpunt te scheiden van een kwaadaardige aanval op iemand die dit standpunt aanhangt.

Welke verklaring ook juist is, dit in hoofdzaak gebruiken van woorden die met pijn verband houden, betekent zowel het trivialiseren van deze begrippen als het ontwijken van de echte kwestie: was het argument dat ik aanvoerde juist of onjuist?

Uitvaren

Het gevolg van al deze aandacht voor gekwetste gevoelens is tweeledig. Allereerst verandert dit discussies over waarheid in discussies over smaak, en dat is dodelijk voor christelijke orthodoxie. Bij het aanvoeren van argumenten is ongetwijfeld niet alleen aandacht nodig voor wát er wordt gezegd maar ook voor hóé het wordt gezegd. De apostel Paulus wijst hier meer dan eens op. Tegelijk vaart hij soms stevig uit tegen mensen die sommige waarheden ontkennen en aan bepaalde leugens vasthouden. Het is dus duidelijk dat men tegenwoordig veel verder gaat dan de apostel, door de inhoud van argumenten en discussies onder te waarderen ten gunste van de verpakking.

Subtieler

Het tweede gevolg van deze manier van spreken is dat het leidt tot het trivialiseren van alle belangrijke zaken. Het woordgebruik van pijn en lijden plaatst het individu in het centrum van het universum en maakt hem of haar de maat van alle dingen. Anders gezegd, dit idioom speelt in op de verafgoding van de gevallen menselijke natuur. Opeens is het míjn ervaring, míjn gevoel, míjn pijn, die het allerbelangrijkste is.

De laatste paar jaar heb ik gemerkt dat de haatmail in mijn inbox vervangen is door wat ik noem ”pijnmail”. De agenda van stereotype haatmailers is heel direct: ze proberen de ontvanger eenvoudigweg te intimideren of te vernederen, zodat hij voortaan niets meer zegt. Pijnmailers zijn echter subtieler en oneerlijker. Door te beweren dat ze pijn lijden, doen ze onmiddellijk twee dingen. In de eerste plaats maken ze zichzelf het arme slachtoffer. En in de tweede plaats impliceren ze dat degenen voor wie deze pijnmail bedoeld is, met opzet kwaadaardig zijn.

Het doel is precies hetzelfde als bij haatmail (namelijk: iemand die ze niet waarderen of wiens mening ze niet delen de mond te snoeren), maar de tactiek is verschillend. Ze proberen te winnen door de respectabele plek te veroveren die het professionele slachtoffer toebehoort.

Tandarts

Deze nieuwe tactiek omvat ook een fundamentele verandering in het hele morele landschap. Laten we het onder ogen zien: pijn, als abstract concept, is in zichzelf niet iets kwaads of een zonde. Mijn tandarts bezorgt me regelmatig een bepaalde hoeveelheid pijn om me voor grotere pijn te behoeden. En iedereen die tegen kanker behandeld is, kan meepraten over de heilzame gevolgen van fysiek ongemak.

Evenmin bestaat dit soort goede pijn alleen op fysiek vlak. Ik vond het heel naar om de veiligheid van het ouderlijk huis te verlaten, maar ik moest het doen als ik wilde opgroeien. Ik had er een ontzettende hekel aan dat mijn begeleider op de universiteit mijn essays fileerde, maar het was de enige manier om mijn intellectuele en literaire vaardigheden te verbeteren. Tieners opvoeden kan een hartverscheurende bezigheid zijn, maar het moet wel gebeuren. Pijn op zich is niet slecht. Het is de oorzaak of het doel van de pijn die bepaalt of het om iets goeds of iets verkeerds gaat.

Dus klagen over iemand die jou gekwetst heeft, betekent het aanvoeren van een esthetische categorie waar dit een morele categorie behoort te zijn. De te stellen vraag is niet: „Voel ik pijn?” maar: „Wat heeft deze persoon gedaan dat me pijn veroorzaakt?” Als deze persoon jou belasterd heeft of je goede naam heeft aangetast, dan kun je je op goede gronden gekwetst voelen. Maar het probleem is dan niet de pijn die je voelt, maar het feit dat degene die je beschuldigt een moreel voorschrift heeft geschonden, in dit geval: het negende gebod heeft overtreden. Klaag niet over het effect, klaag liever over de oorzaak. Paulus bekritiseert anderen niet omdat ze hem gekwetst hebben; hij bekritiseert hen omdat ze morele geboden breken, omdat ze tegen God zondigen.

Uitingen van gekwetstheid zijn maar al te vaak iets anders: laffe pogingen van vertegenwoordigers van een verwende en een door zichzelf geobsedeerde cultuur om zichzelf een uniek belang toe te kennen, of nog erger, om iemand die ze niet mogen te intimideren of te bepraten met het doel dat hij of zij ermee stopt om dingen te zeggen die ze niet willen horen of die ze onaangenaam vinden.

Ruggengraat

Dus als wat iemand zegt of schrijft u pijnlijk raakt, vraag uzelf dan af: „waarom?” en klaag niet over het ongemak. Verman uzelf, koester niet langer zelfmedelijden en kruip niet weg achter het esthetische piëtisme van de vermoeiende en clichématige houding van: ”ik voel mijn pijn terwijl ik mijn gekwetstheid verwerk”.

Heb de ruggengraat, heb het fatsoen, nee: heb de eerlijkheid om de klap op te vangen en om door te gaan – óf door de kern van het argument aan te kaarten óf door iets anders te gaan doen dat misschien minder pijnlijk en kwetsend voor u is.

De auteur is hoogleraar historische theologie en kerkgeschiedenis aan Westminster Theological Seminary in Philadelphia (VS). Een uitgebreidere Engelse versie van dit artikel is verschenen op reformation21.org, het online magazine van The Alliance of Confessing Evangelicals.