In de kerk wordt het auteursrecht op bredere schaal geschonden dan alleen bij het illegaal kopiëren van koormuziek, betoogt mr. P. J. den Boef naar aanleiding van recente artikelen over dit onderwerp. Kerkenraden moet zich op deze materie bezinnen en hun verantwoordelijkheid nemen.
In een aantal recente artikelen in deze krant zijn schendingen van het auteursrecht in de kerk aan de kaak gesteld. ”Gods boodschap met gestolen muziek” kopte zelfs een artikel. Het geestelijk lied kan inderdaad niet gepaard gaan met ”gestolen waar”.
Het gaat te ver om alle zangkoren over één kam te scheren. Er zijn genoeg voorbeelden waar het wel goed gaat en de Auteurswet wordt gerespecteerd. Diegenen die zich door de artikelen aangesproken moeten voelen, zullen hun gedrag echter snel moeten aanpassen.
Maar de discussie mag best breder worden getrokken. Binnen de kerkmuren gaat er op het gebied van het auteursrecht namelijk veel meer fout.
Vaak gebeurt dit uit onwetendheid. De marges zijn smal en de uitzonderingen beperkt. In feite vallen alleen de gemeentezang en de begeleiding van het orgel tijdens de eredienst niet onder het auteursrecht. Hierbij doet niet ter zake of de eredienst een besloten of openbaar karakter draagt.
Andere diensten of bijeenkomsten in de kerk vallen niet onder deze uitzondering. Te denken valt dan aan gemeenteavonden, kooruitvoeringen of huwelijksbevestigingen.
Strikt genomen valt de orgelmuziek vóór en na de eredienst ook niet onder de uitzonderingen. Overigens ligt hier niet de pijn. Het zal niet snel gebeuren dat een organist bij de kerkenraad bezwaar maakt dat zijn orgelspel ‘openbaar’ wordt gemaakt en dat hij daar een vergoeding voor wil hebben.
Dat openbaar maken gebeurt veelal via de kerktelefoon. Ook zijn er kerken die gebruikmaken van een kerkinternetsysteem. De hele kerkdienst wordt via dit systeem opgenomen en is vanaf welke plek dan ook rechtstreeks te volgen. Ook achteraf is de dienst voor elke internetgebruiker toegankelijk.
We stuiten hier op de grenzen die de Auteurswet stelt. Dat geldt ook als men thuis de preek van de dominee via de kerktelefoon opneemt en de opname ook nog eens verspreidt. De preek op zich mag dan wel openbaar zijn, maar deze mag niet zomaar worden verveelvoudigd en verspreid. Daar zal de predikant toch op zijn minst toestemming voor moeten geven.
Orde van dienst
Wat zich afspeelt op bijvoorbeeld een gemeenteavond of een kerst- of een paasuitvoering in de kerk, valt wel onder het auteursrecht, omdat dit soort bijeenkomsten veelal niet onder de noemer eredienst kunnen worden gerangschikt. Dat betreft niet alleen de muziek die ten gehore wordt gebracht, maar bijvoorbeeld ook de voordrachten die worden gehouden.
Ook de inhoud van een orde van dienst valt onder het auteursrecht. Op zo’n blad staan vaak gekopieerde liederen, gedichten of andere auteursrechtelijk beschermde werken zoals fotomateriaal. Openbaarmaking zonder toestemming van de rechthebbenden op dit materiaal is dan niet zonder meer toegestaan.
De vraag is of er begrip voor kan worden gevraagd dat dit alles toch gebeurt. Veelal voert men aan dat het gaat om bijzondere gelegenheden en dat de bijeenkomst in de kerk plaatsvindt. Velen zijn zich er echter niet van bewust dat hier gewoon sprake is van verboden handelingen.
Volgens mij ligt hier een taak voor de kerkenraad. Immers, de bijeenkomsten in de kerk vinden veelal plaats onder zijn verantwoordelijkheid. Dan mag het niet zo zijn dat –ook al gebeurt het vaak uit onwetendheid– rechten van derden worden geschonden.
Als een zangkoor een uitvoering geeft in de kerk, is er sprake van het naar buiten brengen oftewel openbaar maken van het werk van het betreffende koor. Het koor mag dat uiteraard doen, maar kan er bezwaar tegen maken als de uitvoering ook via de kerktelefoon of het internetsysteem van de kerk wordt uitgezonden. In zijn algemeenheid zal een koor daar niet moeilijk over doen. Maar formeel moet wel toestemming worden verleend.
Kwalijker wordt het als dergelijke zanguitvoeringen zonder toestemming van het koor via de kerktelefoon worden opgenomen en de opnames verkocht worden. Dat is in strijd met de Auteurswet. Juridisch gezien is er sprake van een onrechtmatige daad. De maker (het koor) wordt hier immers tekortgedaan en loopt een vergoeding mis. Uiteraard mag van het koor worden verwacht dat het zelf ook de rechten van derden op de uitgevoerde muziek eerbiedigt.
Opzicht
Deze problematiek is ingewikkeld en bestrijkt een breed terrein. Op lang niet iedere vraag is direct een passend antwoord te formuleren. Er is ook een grijs gebied waar meningen kunnen verschillen. Kerkenraden behoeven zich hierdoor niet te laten afschrikken. Het opzicht op de gemeente bestrijkt ook dit terrein.
Overigens betreft dit wel een gedeelde verantwoordelijkheid. Van de gemeente mag immers worden verwacht dat zij zich aan de wet houdt. Kerkenraden kunnen via de kerkbode de gemeente voorlichten en waarschuwen om bij bijeenkomsten die in de kerk worden gehouden de rechten van derden te respecteren.
Controle vooraf op wat er in dit kader binnen de kerkmuren allemaal aan auteursrechtelijk beschermd materiaal circuleert en wordt verspreid, kan ook geen kwaad. Veel kerkenraden doen dit overigens al.
Verder mag van besturen van verenigingen worden verlangd dat zij zelf ook hun verantwoordelijkheid nemen en aandacht aan deze materie besteden. Kerkbreed zou een nadere doordenking moeten plaatsvinden. Voorlichting in de vorm van bijvoorbeeld een handleiding kan goede diensten bewijzen. Ook hier geldt dat alles eerlijk en met orde dient te geschieden.
De auteur is advocaat bij Bouwman Van Dommelen te Utrecht.
