In de afgelopen dagen is er veel gespeculeerd over de gemoedstoestand waarin Karst T. zou hebben verkeerd toen hij op Koninginnedag aan zijn afschuwelijke dodemansrit begon. Sommigen duiden zijn daad als de actie van een eenzame dwaas. Dat hij niet goed bij zijn hoofd was, zou dan blijken uit de aanslag die hij zonder enige directe aanleiding heeft gepleegd ten koste van zo veel onschuldige slachtoffers.
Erg sluitend is het bewijs evenwel niet. Karst was een vrij normaal type. Weliswaar gedroeg hij zich soms wat zonderling, maar dat geldt wel voor meer mensen. Hij was een onopvallende Nederlander van wie niemand van tevoren had kunnen vermoeden dat hij tot zoiets in staat was. Zelfs zijn ouders niet, zoals we sinds gisteren weten.
Het blijft derhalve gissen, maar het meest aannemelijk lijkt me de verklaring dat er sprake moet zijn geweest van verborgen wraakgevoelens. Hij moet problemen hebben gehad die waren uitgegroeid tot het middelpunt van zijn universum. Vervolgens diende alles en iedereen van zijn individuele lijden kennis te nemen, ongeacht het leed dat hij teweeg zou brengen. Als doelwit had hij bekende persoonlijkheden uitgekozen die het kwaad vertegenwoordigen dat hem had getroffen.
Een scribent voegde er nog aan toe dat hij de eenmansactie van Karst T. een typisch Nederlands verschijnsel vond. Wij Nederlanders zijn volgens hem zozeer met onszelf bezig dat het stellen van een daad waarvan de hele natie getuige is, daar helemaal bij past. Zie de aanslag van Volkert van der G. op Pim Fortuyn en die van Mohammed B. op Theo van Gogh.
Het is een stelling die ons wellicht in staat zou stellen het Koninginnedagdrama enigszins te plaatsen. Ook zou meer inzicht in de achtergrond van de dader ons kunnen helpen om lessen te trekken, bijvoorbeeld voor de beveiliging. Als Karst T. een psychopaat was wiens daad volledig op zichzelf stond, is het treffen van extra maatregelen tamelijk zinloos. De koningin is wekelijks wel ergens officieel op bezoek is, net als de kroonprins en zijn eega. Al die verschillende locaties kunnen onmogelijk in een vesting worden veranderd. Bovendien kun je er alleen maar een herhaling van de aanslag van vorige week mee voorkomen. Iemand die op een heel ander wijze te werk wil gaan, houd je er niet mee tegen. Je zou dus eerst de hersenpan van 16 miljoen mensen moeten inspecteren voordat de seinen voor de koningin en haar gevolg op groen worden gezet. Gevoeglijk kun je zeggen dat we in die situatie machteloos staan.
Komen we wel verder als het min of meer zou vaststaan dat het om een normaal iemand ging die leed aan een nieuw soort Hollanditis? Wie weet. Het is in ieder geval een spoor dat de moeite waard is om nog even te volgen. Als de stelling klopt, zou dat inhouden dat vergelijkbare acties in het buitenland, of laten we zeggen Europa onbekend zijn. En daar ziet het wel naar uit. Een van de weinige incidenten in deze categorie speelde zich af in Engeland, waar in 1982 een man op blote voeten en in T-shirt over de muren van het paleis klom en doordrong tot de slaapkamer van koningin Elizabeth. Vanuit beveiligingsoogpunt een buitengewoon ernstig voorval maar onvergelijkbaar met ‘Apeldoorn’, omdat de man hooguit erg in de war was en verder geen kwaad in de zin had.
In België heeft zich ook wel eens iets voorgedaan, maar daarvoor moeten we dan wel terug naar 1902. Een werkloze schrijnwerker uit Italië probeerde koning Leopold II neer te steken met als motief ”dat hij rijk is en wij arm”. In datzelfde België poogde een gestoorde priester in 2000 de Spaanse koning Juan Carlos te vermoorden die daar op staatsbezoek was. De man was echter te bijziend om Carlos te herkennen, had zijn plan niet goed voorbereid en kon vrij simpel van zijn daad worden weerhouden. Ook die gebeurtenis lijkt in niets op ‘Apeldoorn’.
Het valt dus niet uit te sluiten dat de eerdergenoemde stelling klopt en dat we met een typisch Nederlands verschijnsel te maken hebben. Wel moet als kanttekening worden geplaatst dat Mohammed B niet in het rijtje past. Hij maakte deel uit van een fanatieke islamitische cel en wilde slechts Allah een handje helpen door een in zijn ogen zeer verderfelijke tegenstander uit de weg te ruimen. Dat is toch van een heel andere orde dan de actie van Karst T.
En Volkert van der G. dan? Tja, hij maakte weliswaar deel uit van een beweging van dierenactivisten, maar tegelijk was hij een eenling die het dierenleed als het enige grote probleem in de wereld was gaan beschouwen. Hij had zich daarmee vereenzelvigd en werd overweldigd door de gedachte dat zijn persoonlijke missie in gevaar zou komen als Pim Fortuyn het voor het zeggen kreeg.
Nog niet genoemd maar wel van betekenis is in dit verband ook nog de mislukte aanslag op Van Aartsen in de tijd dat hij VVD-fractievoorzitter was. Die liep goed af, maar dat had gemakkelijk anders kunnen zijn. De dader, een vrouw, had Van Aartsen als doelwit voor haar wraakactie uitgekozen omdat ze hem als prominent politicus verantwoordelijk stelde voor het kwaad dat haar had getroffen. Tijdens haar berechting verklaarde ze dat de aanslag „de meest egoïstische daad” in haar leven was.
Kortom, drie gevallen op een rij in betrekkelijk korte tijd. Dat ons land zich op bepaalde terreinen negatief onderscheidt van andere landen in Europa, is een indruk die in bredere kring leeft. Het individualisme en egoïsme hebben nergens zo de vrije loop genomen als hier. Jezelf wegcijferen, je lot relativeren, je schikken in het collectief – het lijkt wel of het bij uitstek hier steeds minder voorkomt. Als dat waar is, oogsten we nu de storm na de wind die in het ik-tijdperk in deze lage landen zo rijkelijk is gezaaid.
Of die wetenschap ons veel verder brengt, is uiteraard de grote vraag. Hoe krijg je al die ontspoorde ego’s weer op de rails? Het lijkt een onmogelijke opgave. Anderzijds ontslaat ons dat niet van de plicht eerst de diagnose te stellen, hoe triest de aanleiding ook is.
