Belangrijker dan de vraag naar de tolerantie van Calvijn is de vraag naar de huidige tolerantie voor Calvijn, betoogde Kees van der Staaij dinsdag op de Calvijndebatavond in Rotterdam.
Hoe tolerant was Calvijn? Wanneer Calvijn voor de rechtbank van de publieke opinie werd gedaagd, liep dat meestal niet goed af. Met een minimum aan kennis en een maximum aan oordeel is Calvijn de eeuwen door steeds weer gebrandmerkt als intolerant. Eén toverwoord is voldoende: Servet!
Dat is nu echt een schoolvoorbeeld van een karikatuur. De opvatting dat de doodstraf passend was voor een ketter van het formaat Servet, die de Drie-eenheid loochende, was destijds bovendien algemeen aanvaard. Opmerkelijk was dat Calvijn tevergeefs voor een mildere vorm van tenuitvoerlegging pleitte.
Het beeld van een intolerant schrikbewind van Calvijn in Genève klopt van geen kant. Het was niet alleen geen schrikbewind, maar Calvijn was ook niet aan het bewind. Hij droeg geen bestuurlijke verantwoordelijkheid en is door de machthebbers juist vaak kortgehouden.
Wie betoogt dat er een rechte lijn loopt van Calvijn naar een totalitaire intolerantie, slaat de plank mis. Daarentegen zijn er juist wezenlijke elementen in zijn staatkundige opvattingen die een goede voedingsbodem vormen voor gezonde tolerantie, voor de erkenning van burgerlijke vrijheden en rechten en voor scheiding van de machten. Voorbeelden daarvan zijn Calvijns nadruk op de dienstbaarheid van de overheid, de onderscheiden positie van kerk en staat, de erkenning van het individuele geweten en het vrijwillig dienen van God met het hart.
In de praktijk blijkt Calvijn ook steeds oog te hebben voor de menselijke maat. Dat is de tolerante Calvijn die gematigdheid tegenover rigorisme stelt. Zo waarschuwt hij overheden niet alleen voor slappe toegeeflijkheid, maar ook voor overmatige strengheid, die meer verwondt dan geneest.
Dat betekent overigens niet dat Abraham Kuyper gelijk had toen hij omstandig betoogde dat in het calvinisme de oorsprong en de waarborg ligt van onze constitutionele vrijheden. Het is overdreven om Calvijn af te schilderen als dé geestelijke vader van actuele grondrechten. Niet voor niets waren Groen van Prinsterer en zijn geestverwanten kritisch geweest over de liberale grondwetsherziening van 1848 – de constitutionele vrijheden moesten verbonden zijn met de erkenning van christelijke beginselen.
Calvijn was geen pleitbezorger van oeverloze tolerantie. Wel was hij jurist en realist genoeg om aan wetgevers al op voorhand ruimte en flexibiliteit te bieden. Wetten konden en mochten variëren. De wetten van Mozes waren niet door God gegeven om automatisch te kopiëren naar alle tijden en plaatsen.
Maar dat lag anders voor de Tien Geboden. Die zijn universeel. De overheid is gebonden aan de beide tafels van de wet. Tolerantie voor zaken die daarmee lijnrecht in strijd zijn, is uit den boze. De soevereiniteit van God, de autoriteit van Gods Woord, de gerichtheid op Zijn eer – dat zijn de drie grondpijlers waarop Calvijns staatkundige opvattingen rusten.
Alles moet Hem eren! Wie deze notie terzijde schuift door een politiek van „aanpassen en coaliseren”, leeft niet meer vanuit calvinistisch beginsel, zo waarschuwde de staatkundig gereformeerde voorman ds. G. H. Kersten eens. En met recht!
Trouwambtenaar
Maar hoe staat het met de hedendaagse tolerantie voor Calvijn? De tolerantie om hier en nu het spoor van de Schift te volgen, waarnaar Calvijn steeds verwees? Welke ruimte is er in onze samenleving voor calvinisten, die zich zorgen maken over een doorgeschoten tolerantie, waarin straffeloos Gods Naam gelasterd mag worden, het ongeboren leven bescherming mist, homohuwelijken normaal gevonden moeten worden, maar de deur dichtgaat voor gewetens-bezwaarde trouwambtenaren?
Er is een groeiende intolerantie voor alles wat niet spoort met de hedendaagse seculiere tolerantiemaat. Iedereen die zich niet onverkort houdt aan de drie-eenheid van een strikte scheiding van geloof en staat, een volstrekt gelijke behandeling van mannen en vrouwen en een rigide gelijkstelling van homo’s en heteroseksuelen, krijgt te maken met eigentijdse libertijnse heksenjachten en brandstapels.
We kunnen Calvijn wel anachronistisch de tolerantiemaat nemen, maar belangwekkender dan de vraag naar de tolerantie van Calvijn is de vraag naar de actuele tolerantie voor Calvijn!
De auteur is lid van de Tweede Kamer voor de SGP.
