Nou ja, zo interessant zijn die gesprekken niet. Meestal gaan ze over de nieuwste aankopen. Vaak gaat het alleen maar om de in de wacht gesleepte korting. Gevolg: volwassen mensen die dolblij zijn als ze hebben bespaard op een pietluttige aankoop. „Hoera, we hebben een teddybeer voor nop!”
Reclamemakers weten dat natuurlijk al langer: een kritische consumentenblik op een product kun je voorkomen door de korting te benadrukken. Dat geeft mensen immers het gevoel van zelfstandigheid en mondigheid.
Waarom dit teddybeerverhaal? Omdat in de Deense cartoonkwestie iets dergelijks aan de orde is. Dat we dit niet zien komt door al die wijze staatslieden die met een roodfluwelen kussentje rondzeulen met daarop de alom geprezen Vrijheid van Meningsuiting. Alsof ze daarmee het hoogste goed en de diepste kern van onze westerse beschaving te pakken hebben, en het einde van alle tegenspraak.
Gelukkig dat er nog mensen zijn die iets dieper afsteken dan dit oppervlakkig geneuzel. Een van hen is de filosoof Charles Taylor. In zijn boekje ”De malaise van de moderniteit” zegt hij interessante dingen over de kwaal waaraan wij in het Westen lijden: een doorgeslagen authenticiteitscultuur. Dat is een alles-moet-kunnencultuur (in gedrag, woorden, beelden), die immuun is geworden voor iedere morele kritiek omdat die cultuur zelf toonbeeld van de hoogste moraal is geworden. Taylor ziet deze misvatting ontstaan tijdens de „grote subjectieve wending” van de romantiek. Trouw aan mezelf betekende sindsdien trouw aan mijn originaliteit, aan iets wat ik alleen onder woorden kan brengen. Ik kán (!) het model om naar te leven niet eens buiten mijzelf vinden.
Dit subjectivisme, deze vorm van zelfexpressie ontkent dus het bestaan van een tevoren bestaande betekenishorizon (zoals een gegeven morele orde, godsdienst of het verleden) waardoor sommige dingen meer de moeite waard zijn, en andere juist minder. Nee, de keuzevrijheid op zich is de enige rechtvaardigingsgrond geworden, en dan maakt het niet uit hoe platvloers die uiting van vrijheid ook is. In zijn onschuldigste vorm is dat het feestje dat mijn buren vieren rond de korting op de prijs van hun teddybeer. In zijn gruwelijke gedaante zijn het de meest perverse seksuele uitspattingen in bijvoorbeeld de Amsterdamse homoscene. Maar ook het ontstaan van de Deense cartoons kan aan de hand van deze diagnose worden verklaard.
Harry Kunneman, hoogleraar sociale en politieke theorie aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, bespreekt hetzelfde thema in zijn boek ”Voorbij het dikke-ik”. Het ”dikke-ik” is voor hem „de belichaming van het moderne autonome individu.” Het eist erkenning van zijn handelingsvrijheid en respect voor zijn hoogst individuele opvattingen en verlangens. Dit leidt tot voortdurende wrijvingen met anderen.”
De opmars van ”het dikke-ik” kan volgens Kunneman niet los worden gezien van het moderne ideaal van individuele vrijheid en persoonlijke autonomie, en wijst op een fundamenteel moreel probleem van de verlichte moderniteit. „Het dikke-ik is grotendeels gespeend van andere menselijke kwaliteiten als ruimdenkendheid, openheid voor dialoog en morele betrokkenheid op het lot van anderen.”
De hamvraag die de humanist Kunneman stelt is deze: als morele waarden als respect en solidariteit in naam van vrijheid en autonomie zijn teruggebracht tot privéovertuigingen, in naam van welke morele waarden kan het dikke-ik dan nog aangesproken worden op de negatieve gevolgen van diens ongeremde expansie? Ziehier het dilemma waarin ook de cartoonkwestie zit opgesloten. Jammer dat het wordt omfloerst door de lakeien van de Vrijheid van Meningsuiting.
Ab Jansen
