Het is de morele kracht van Calvijns erfenis die ervoor zorgt dat de hervormer in onze geseculariseerde wereld op zijn 500e verjaardag een comeback maakt. Dat zei minister-president mr. dr. Jan Peter Balkenende bij de nationale Calvijnherdenking zaterdagavond in Dordrecht. Een samenvatting.
De 400e geboortedag van Calvijn in 1909 werd beduidend minder uitbundig gevierd dan zijn 500e. In Nederland verschenen enkele artikelen in de gereformeerde pers en dat was het wel zo’n beetje. Bij het internationale hoogtepunt van de Calvijnherdenking in Genève lieten mannen als Abraham Kuyper en Herman Bavinck zelfs verstek gaan. Te feestelijk en te veel neigend naar persoonsverheerlijking, vonden zij, en dus niet passend bij de geest van Calvijn.
Vergelijk dat eens met de rijke oogst van dit herdenkingsjaar. Om te beginnen staat er een hele rij nieuwe boeken over het leven en werk van Calvijn in de schappen. De aandacht voor Calvijn in de media is overweldigend. In deze kerk is er de drukbezochte tentoonstelling die door Hare Majesteit de Koningin werd geopend. Voor de liefhebbers is er Calvijnwijn, Calvijnpepermunt, Calvijnbonbons en Calvijnjenever – vier eerste levensbehoeften voor de ware calvinist. En voor de fijnproevers en kenners is er ook nog een goedgevulde kalender met wetenschappelijke symposia en serieuze debatten.
Inspiratiebron
Mij heeft al deze aandacht voor Calvijn in positieve zin verrast. In het huis waarin ik opgroeide, stonden Calvijns ”Institutie”, de Statenbijbel en de Heidelbergse Catechismus broederlijk naast elkaar in de kast – en werden daar ook regelmatig uitgehaald. Het gereformeerde geloof van mijn jeugd is en blijft voor mij een inspiratiebron en een anker in moeilijke tijden. Dus ja, ik durf mijzelf ”calvinist” te noemen.
Ik las laatst zelfs ergens dat ik de ”oppercalvinist” van Nederland zou zijn. Maar daar past mij bescheidenheid – een van de vele calvinistische deugden. De term is trouwens ook helemaal niet calvinistisch.
Het bijzondere is dat Calvijn anno 2009 kennelijk ook buiten de direct kerkelijke kring brede groepen mensen aanspreekt en nieuwsgierig maakt. En misschien nog wel opvallender: die belangstelling overstijgt de bekende en hardnekkige clichés van overdreven soberheid, star dogmatisme en kleinburgerlijke benepenheid.
Dat vraagt om een dieperliggende verklaring, want het is te gemakkelijk om het enorme verschil tussen de herdenkingsjaren 1909 en 2009 volledig toe te schrijven aan de veranderde tijdgeest en het moderne medialandschap. De kranten, internetpagina’s en nieuwsrubrieken moeten vol, dat is waar. Maar in de media woedt ook een dagelijkse strijd om aandacht waarin 500 jaar Calvijn het naar mijn waarneming bijvoorbeeld glansrijk wint van 200 jaar Darwin.
Waarom maakt de man uit Genève in onze geseculariseerde wereld op zijn 500e verjaardag zo’n opvallende comeback? Het antwoord ligt naar mijn volle overtuiging in de morele kracht van de religieuze en intellectuele erfenis die Calvijn ons heeft nagelaten.
Velen, onder wie ikzelf, hebben bijvoorbeeld in de achter ons liggende maanden al gewezen op Calvijns opvattingen over het renteverbod en de omgang met geld. Daar zat een sterk morele dimensie aan. Géén focus op korte termijnwinsten, niet jezelf verrijken ten koste van anderen en als een goed rentmeester werken voor volgende generaties – dat is de morele economische les die Calvijn ons in deze crisistijd leert.
Verantwoordelijkheid
Het zijn waarden die nauw aansluiten bij de grote vragen van deze tijd. Onderzoek op onderzoek bevestigt dat mensen een grote behoefte hebben aan houvast en normstelling. In brede lagen van de bevolking overheerst het gevoel dat de balans zoek is, omdat we de immateriële kant van het leven hebben verwaarloosd.
Ik geloof dat dit diepgevoelde sentiment veel van de huidige populariteit van Calvijn verklaart. Mensen herkennen in hem de authenticiteit van een man met hoogstaande ethische en morele principes. Matigheid, een hoog arbeidsethos en een dienende verantwoordelijkheid voor de ander en de wereld van overmorgen – het zijn calvinistische waarden die stuk voor stuk actueler zijn dan ooit.
Voor mij draait het vooral om dat ene woord: verantwoordelijkheid. Om de persoonlijke verantwoordelijkheid van ieder mens ten opzichte van God. Maar vooral ook om de maatschappelijke dimensie die Calvijn eraan verbond. Mensen hebben in het denken van Calvijn een grote persoonlijke verantwoordelijkheid voor de keuzes die zij maken en de morele plicht die keuzevrijheid te gebruiken om het goede te doen.
Balans
Die opvatting van verantwoordelijkheid raakt naar mijn diepste overtuiging aan een van de belangrijkste opgaven waar de huidige samenleving voor staat. De eigen verantwoordelijkheid van mensen is in de achter ons liggende decennia langzaam maar zeker ‘weggeorganiseerd’. Opgelost in ideologisch gedreven structuren en processen. Denk maar aan de doorgeschoten verzorgingsstaat van de jaren 70. Of denk aan het heilige geloof in de markt uit de jaren 80 en 90, dat tot de excessen heeft geleid waar we nu de wrange vruchten van plukken.
Het zijn vormen van bureaucratisch systeemdenken waardoor overheid, markt en georganiseerde burgersamenleving te veel losgezogen zijn van het individu – en andersom. Het calvinistische verantwoordelijkheidsbegrip kan ons helpen om de balans te hervinden om de mens, de verantwoordelijke burger, weer centraal te stellen.
Ik werd laatst getroffen door een observatie van Kader Abdolah, die als nieuwe Nederlander een extra scherpe blik heeft op het wezen van de Nederlandse samenleving. Hij noemt Calvijn „(…) de verbindende ziel die de Nederlandse taal, religie, literatuur en politiek tot een eenheid heeft gesmeed. Maar ook: (…) een rebel, een vernieuwer, een onrustige kerel die het gauw benauwd kreeg van de gevestigde orde.”
Die authenticiteit, die volledige overgave aan een religieus gefundeerd maatschappelijk ideaal, die moedige manier van leven blijft inspireren.
Calvijn is na 500 jaar nog springlevend.
