14-02-2008 10:52
| Hoofdredactioneel commentaar
Voor de tweede keer in drie weken zaten gisteren drie onderzoekers van het UMC Utrecht tegenover een zaal vol journalisten. Op 23 januari gaven ze in grote lijnen uitleg over hun studie naar het effect van probiotica bij patiënten met een acute alvleesklierontsteking. De tragische resultaten: 24 doden in de met probiotica behandelde groep, 9 doden in de groep die een neppreparaat kreeg. Darmfalen lijkt hierbij een belangrijke rol te hebben gespeeld.
De Utrechtse wetenschappers konden in januari geen volledige opening van zaken geven omdat het onderzoek nog niet was gepubliceerd in een medisch tijdschrift. Openbaarmaking zou in dat stadium ertoe hebben geleid dat de redactie de publicatie niet meer had geaccepteerd. Uitwijken naar een ander blad, van een lager niveau, zou dan noodzakelijk zijn, en dat zou weer veel vertraging en ruis veroorzaken.
„Onze bevindingen zouden het beste tot hun recht komen door toetsing op het hoogste niveau”, aldus de onderzoekers. Daarom kozen ze voor The Lancet, een prestigieus vakblad.
Vannacht om twee uur verscheen het artikel op de website van The Lancet en prof. Hein Gooszen van het UMC Utrecht en zijn collega’s informeerden voorafgaand daaraan de pers.
Er was de afgelopen weken veel kritiek op deze gang van zaken en ook gisteren op de persconferentie klonken indringende vragen. Eind oktober kregen de onderzoekers zelf inzage in de studiegegevens. Waarom duurde het dan tot eind januari voordat de familie van de overleden patiënten werd geïnformeerd en tot half februari voordat het artikel verscheen? Is het ethisch wel verantwoord om zo lang te wachten terwijl er doden zijn gevallen? Mag zo’n tijdschrift geheimhouding eisen?
Verwerking van onderzoeksgegevens, het trekken van conclusies en het schrijven van een onderzoeksartikel vereisen grote zorgvuldigheid. Dat proces vergt doorgaans weken tot maanden. Als het artikel eenmaal is opgestuurd naar een medisch tijdschrift, legt de redactie het voor aan diverse onafhankelijke deskundigen die de kwaliteit van het onderzoek beoordelen en de publicatie van commentaar voorzien. Dat hele proces kost tijd. Het kan niet zo zijn dat de onderzoekers halverwege dit traject hun onvoldoende afgewogen gegevens en conclusies op straat gooien. Dat zou de zorgvuldigheid schaden.
De redactie van The Lancet verklaarde zich in overleg met de onderzoekers -gezien het belang van de uikomsten- bereid het artikel versneld te publiceren. Dik drie maanden na het beschikbaar komen van de studiegegevens is het zover. Dat is behoorlijk snel voor een wetenschappelijke publicatie.
De openheid van de onderzoekers over deze hele gang van zaken verdient geen kritiek, maar waardering. Dat zij de familie drie weken geleden informeerden en vervolgens in grote lijnen de pers, valt hen niet te verwijten. Dit gebeurde uit vrees voor het uitlekken van gegevens. Immers, de studie werd uitgevoerd in vijftien ziekenhuizen en er waren veel onderzoekers bij betrokken. Naarmate de tijd verstreek, werd het risico groter dat de nabestaanden de uitkomsten via de media moesten vernemen. Voor de overleden patiënten maakt de vertraging niet meer uit. En met wetenschappelijke onzorgvuldigheid zijn familie en samenleving allerminst gebaat.
