Eerst alle hens aan dek om de gaten in de dijken te dichten. Het water stroomt er op diverse plaatsen doorheen, nieuwe doorbraken dreigen. Pas later ligt de vraag op tafel wat er moet gebeuren om een herhaling van deze ramp in de toekomst te voorkomen.
Financiële instellingen wankelen, de beurzen crashen. Weinigen hadden een situatie mogelijk geacht zoals we nu beleven. De banken zijn solide, gold toch altijd? Daar is weinig meer van te merken. De economie zal er waarschijnlijk flinke schade van ondervinden.
De problemen houden de wereld stevig in hun greep. Tot aan de gewone burger toe, die zich zorgen maakt over zijn spaargeld, zijn pensioen, zijn koopkracht en misschien zijn baan. Het zijn voor iedereen onzekere tijden, niets lijkt veilig of gegarandeerd.
De discussie onder politici en deskundigen spitst zich vooralsnog toe op noodplannen en reddingsoperaties. Hoe de paniek en de stroom van negatieve ontwikkelingen een halt toeroepen? Hoe het vertrouwen herstellen? Voor fundamentele analyses en bezinning over wijzigingen in het financiële systeem en de economische ordening is het te vroeg.
De komende jaren zal dit laatste echter ongetwijfeld veel aandacht krijgen. Dan gaat het erom lessen te trekken uit het falende risicomanagement bij de geldscheppende ondernemingen, uit hun achteraf als roekeloos aan te duiden kredietverstrekking, uit het blijkbaar tekortschietende toezicht van de monetaire autoriteiten. Dan gaat het om regelgeving, om de rol van de overheid.
Er tekent zich een ontsporing van het kapitalisme af, op locaties en in sectoren die het hart ervan vormen: in de VS, onder de banken, op Wall Street. Groei en vooruitgang staan opeens onder druk. We worden hard met de neus op de feiten gedrukt: de ongebreidelde jacht naar meer winst en meer welvaart brengt niet altijd voorspoed en geluk.
In de jaren tachtig van de vorige eeuw predikte de toenmalige bewoner van het Witte Huis, Ronald Reagan, het neoliberalisme, in navolging van onder anderen de invloedrijke econoom en Nobelprijswinnaar Milton Friedman en in reactie op de almaar uitdijende collectieve sector, die verstikkend werkte voor het bedrijfsleven. Hij vond een bondgenoot in de Britse premier Margaret Thatcher. Onmiskenbaar pakte de toepassing van het recept goed uit.
De staat dient zo veel mogelijk afzijdig te blijven, is een belangrijk element in deze uitvoering van het kapitalisme. Ruim baan voor de vrije markt, luidt het motto ervan, voor de vrije keuzes van producenten en consumenten. Deregulering, liberalisering, flexibilisering en privatisering zijn begrippen die sinds die tijd volop opgeld doen in de westerse samenlevingen. De ineenstorting van het communisme droeg bij tot een verdere verbreding van de steun voor het gedachtegoed.
Wat zien we nu? Washington neemt de controle over twee grote hypotheekbanken over, schiet te hulp met enorme kapitaalinjecties. Nederland en België pompen miljarden in Fortis en verwerven invloed binnen dat concern. Er vinden nationalisaties plaats, met belastinggeld worden verliezen van private bedrijven opgevangen. Deze verreikende interventies zijn in flagrante strijd met de heersende ideologie. Volgens die benadering moet immers de markt zijn werk doen en wacht voor ondernemingen die een verkeerd beleid hebben gevoerd gewoon het faillissement. Maar ja, nood breekt wet.
De vraag rijst of de gebeurtenissen die zich thans ontrollen wellicht het einde inluiden van het tijdperk van het neoliberalisme of in ieder geval een kentering zullen teweegbrengen. Een correctie binnen het financiële stelsel in de richting van weer een grotere overheidsinvloed en een uitgebreidere regelgeving lijken onafwendbaar. Maar dan lopen we op het internationale debat vooruit. Eerst de gaten in de dijk dichten.
Drs. A. A. C. de Rooij
Reageren aan scribent?
buza@refdag.nl.
