Mensen die een bijna-doodervaring (BDE) hebben meegemaakt, durven er vaak jarenlang niet over te spreken. Ze doen dit niet uit angst dat familie en vrienden hen voor gek verslijten, is de ervaring van de gepensioneerde cardioloog dr. Pim van Lommel. Onlangs verscheen van zijn hand het boek ”Eindeloos bewustzijn” over bijna-doodervaringen. Daarin zet hij zijn jarenlange onderzoek bij mensen met een bijna-doodervaring uiteen, met name na een hartstilstand. „Ik heb het geschreven voor herkenning en erkenning van mensen met zo’n ervaring. De bevestiging: het is waar wat ik heb gevoeld.” Het onderwerp slaat aan; de uitgave beleefde in twee weken vijf drukken.
Hoe iemand een bijna-doodervaring verwoordt en interpreteert, hangt sterk samen met de culturele en religieuze achtergrond. Een kind zal anders over een BDE spreken dan een volwassene; de weergave van een christen zal verschillen van die van een boeddhist of een atheïst, constateert Van Lommel.
Karakteristiek
Uit analyse van verhalen van mensen uit verschillende delen van de wereld blijkt dat de BDE-ervaring vaak karakteristieke elementen heeft (zie kader). Het gebeurt zelden dat iemand ze allemaal meemaakt; de meesten melden een paar van deze elementen. Ook de volgorde waarin ze voorkomen, verschilt.
Het overgrote deel van de personen zegt een positieve bijna-doodervaring te hebben gehad. Een geschatte 1 à 2 procent heeft echter een angstwekkende BDE, ook wel ”helle-ervaring” genoemd. Iemand herinnert zich dan dat hij in een donkere ruimte bleef hangen (zie kader, element 5), daar niet uit weg kon en soms in een donkere diepte werd getrokken.
Mensen die tijdens een BDE hun hele leven aan zich zien voorbijtrekken, vertellen dat ze de gebeurtenissen niet alleen vanuit hun eigen gezichtspunt zien, maar dat ze ook de uitwerking van hun gedachten en daden op anderen inzien. En dat goed goed en kwaad kwaad voortbrengt.
Hoewel een bijzondere ervaring meestal optreedt in een periode dat iemand geen hartslag en ademhaling heeft -klinisch dood is- kan een BDE ook voorkomen bij ernstige ziekte en zelfs zonder duidelijke medische oorzaak.
Levenswijze
Jarenlang deed Van Lommel als cardioloog in het Rijnstate Ziekenhuis in Arnhem onderzoek naar bijna-doodervaringen na een hartstilstand. Voor dit onderzoek, dat in 2001 werd gepubliceerd in het medisch tijdschrift The Lancet, ondervroeg hij 344 patiënten na een geslaagde reanimatie. Van hen zei 18 procent een BDE te hebben gehad; 82 procent had geen herinnering van bijzondere gebeurtenissen. Andere onderzoeken laten vergelijkbare percentages zien. Waarom iemand wel of geen ervaring krijgt, is echter niet duidelijk. „Het is niet zo dat de kans groter wordt naarmate het hart langer stilstaat. Het maakt ook niet uit of iemand doodsangst heeft of niet. Religie, geslacht en opleiding spelen geen rol. Alleen op jongere leeftijd lijkt het iets vaker voor te komen. We weten niet precies waardoor dat komt”, aldus Van Lommel.
Belangrijk onderwerp van onderzoek waren de gevolgen van de ervaring voor het dagelijks leven. „Ik wilde weten of veranderingen in de persoonlijkheid na de hartstilstand het gevolg waren van het meemaken van een levensbedreigende situatie of van het ervaren van een BDE.” De cardioloog vroeg zowel patiënten met als patiënten zonder een bijzondere ervaring twee jaar en acht jaar na de hartstilstand naar de manier waarop ze in het leven stonden. De resultaten vond hij opmerkelijk. „Beiden veranderden na een hartstilstand, maar duidelijk op een andere manier.”
Een opvallend gegeven is dat de angst voor de dood na een BDE meestal verdwijnt. Ook merkte Van Lommel dat ze zich niet meer zo kunnen vinden in een materialistische levenswijze. „Velen hebben tijdens de BDE een ander inzicht gekregen in waarom ze hier zijn en wie ze zijn.”
Veel mensen houden na een BDE iets wat Van Lommel aanduidt als ”verhoogde intuïtieve gevoeligheid”. „Ze voelen opeens verdriet en pijn van andere mensen aan en weten dingen van hen die ze eigenlijk niet willen weten, bijvoorbeeld dat iemand een ernstige ziekte onder de leden heeft. Uit zichzelf praten ze hier niet snel over, want hoe kun je nu verklaren dat je zoiets weet? Ze vinden het vaak moeilijk om ermee om te gaan en trekken zich dan terug uit het sociale leven.”
Meestal voelt iemand zich na een bijna-doodervaring een ander mens. Met name voor de naaste familieleden en vrienden heeft dat grote gevolgen, want die krijgen in feite een andere persoon terug. Van Lommel: „Je ziet vaak dat een relatie, als de partner er niet mee om kan gaan, eindigt in een echtscheiding.”
Theorieën
Wetenschappelijk gezien, blijkt het verschijnsel moeilijk te verklaren. „Alle huidige verklaringsmodellen en theorieën kloppen niet.” De medische wetenschap gaat er momenteel in meerderheid van uit dat het bewustzijn -wat iemand denkt, voelt en weet- het product is van zijn hersenen. „Hoe kan het dan dat iemand een helderder bewustzijn ervaart dan hij ooit heeft gehad op het moment dat alle hersenfuncties zijn uitgevallen? Het model zegt: als er geen functie is, is er geen bewustzijn. Maar dat is dus niet waar”, stelt Van Lommel.
De vraag hoe het dan wel zit, blijft ook voor Van Lommel lastig te beantwoorden. „Naar mijn idee is het bewustzijn niet zozeer het product van de hersenen, maar maken de hersenen bewustzijn mogelijk.” De hersenen zouden dan als een soort ontvanger werken die informatie vertaalt, zoals een radio elektromagnetische straling opvangt en omzet in geluid. „De hersenen vormen het apparaat dat allerlei informatie opvangt en doorgeeft aan het persoonlijk bewustzijn.”
Het bewustzijn zelf ziet hij als iets wat niet aan tijd of plaats is gebonden. Het horen en zien van de omgeving tijdens de klinische dood -en mogelijk ook na het overlijden- zou volgens Van Lommel direct door dit bewustzijn gebeuren, zonder tussenkomst van het ’apparaat’ hersenen. „Op dat moment wordt je persoonlijk bewustzijn onderdeel van wat ik het hogere bewustzijn noem. Anderen noemen dat God, Allah of Boeddha.”
Mede n.a.v. ”Eindeloos bewustzijn. Een wetenschappelijke visie op de bijna-dood ervaring”, door Pim van Lommel; uitg. Ten Have, Baarn, 2007; ISBN 978 90 259 5778 0; 403 blz.; € 24,90.
Twaalf mogelijke elementen van een bijna-doodervaring:
1. Gevoel van vrede en rust. Geen pijn.
2. Besef van gestorven zijn.
3. Waarnemen van eigen reanimatie of operatie búíten het lichaam.
4. Het ontstaan van een lichtpuntje in een donkere ruimte. Door een tunnel naar het licht worden getrokken.
5. Waarnemen van een niet-aardse omgeving: een oogverblindend landschap met prachtige kleuren, mooie bloemen en soms muziek.
6. Ontmoeting en gesprek met overleden personen.
7. Ontmoeting met een stralend licht of wezen van licht en ervaring van absolute acceptatie en onvoorwaardelijke liefde.
8. Terugblik op het hele leven vanaf de geboorte in één ogenblik, zonder gevoel van afstand en tijd.
9. Vooruitblik op een deel van het bestaan dat nog komt.
10. Waarnemen van een grens en besef dat bij het passeren van deze grens geen terugkeer naar het lichaam mogelijk is.
11. Bewuste terugkeer in het lichaam. Vaak diepe teleurstelling daarover.
12. Onbeschrijfelijkheid van de ervaring.
