18-12-2007 07:44
| W. van Hengel
Dat is de belangrijkste boodschap van prof. dr. Gary Huffnagle, auteur van het enige weken geleden verschenen boek over melkzuurbacteriën getiteld ”De probioticarevolutie”. Huffnagle, hoogleraar interne geneeskunde, microbiologie en immunologie, is verbonden aan de universiteit van Michigan (VS). De presentatie van zijn boek had onlangs plaats in een passende omgeving: de Yakultfabriek in Almere.
„We noemen melkzuurbacteriën oude vrienden omdat ze vroeger veel meer in ons voedsel voorkwamen. Ze zaten bijvoorbeeld in yoghurt, zuurkool, zuurdesembrood en kaas”, zegt prof. dr. Eric Claassen, die het voorwoord in het boek van Huffnagle voor zijn rekening nam. Hij is immunoloog en directeur van het bedrijf ViroNovative, een dochteronderneming van de afdeling virologie van het Erasmus MC. Daarnaast is hij bijzonder hoogleraar ondernemerschap in life sciences aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Claassen volgt al jaren het wetenschappelijk onderzoek naar de invloed van melkzuurbacteriën op de gezondheid.
Vooral sinds de jaren negentig van de vorige eeuw is het onderzoek naar de rol van probiotica in een stroomversnelling geraakt. Ook de voedingsmiddelenindustrie raakte geïnteresseerd en vele probiotische zuivelproducten kwamen op de markt. Claassen plaatst daarbij wel een kanttekening. „Uit onderzoek in 2006 van de Consumentenbond naar 28 verschillende probiotica bleek dat in nogal wat producten minder dan een miljard bacteriën zat. Die hoeveelheid is te weinig om enig effect te hebben. Slechts drie merken die wel aan deze eis voldeden -Activia, Vifit en Yakult- hadden hun product vrijwillig en met succes laten toetsen bij het Voedingscentrum.”
Het boek van Huffnagle verschijnt net voor 2008. Dan is het honderd jaar geleden dat de van origine Russische onderzoeker dr. Eli Metchnikoff, verbonden aan het befaamde Pasteur Instituut in Parijs, de Nobelprijs voor geneeskunde ontving voor zijn baanbrekende werk op het gebied van de immunologie.
Metchnikoff was een goed waarnemer. Het viel hem op dat Bulgaren die veel traditioneel bereide yoghurt gebruikten, lang leefden en vitaal bleven. De immunoloog bestudeerde het fermentatieproces en ontdekte dat de gebruikte melkzuurbacteriën de groei van ziekteverwekkende bacteriën terugdringen. De belangrijkste bacterie die hij aantrof in de yoghurt noemde hij Lactobacillus bulgaricus.
Stille vennoten
Huffnagle noemt probiotica in zijn boek „de stille vennoten van onze gezondheid.” Daarvoor moeten melkzuurbacteriën in voldoende hoeveelheden in de darm aanwezig zijn. Zo kunnen ze ervoor zorgen dat schadelijke bacteriën geen kans krijgen. In een volle bus passen nu eenmaal geen nieuwe passagiers, en dat is een voordeel als ze verkeerde bedoelingen hebben. Er is nog een reden waarom probiotica belangrijk zijn, meldt Huffnagle. „Ze helpen door communicatie met afweercellen in de darm het immuunsysteem goed te functioneren. Een op hol geslagen afweersysteem kan zich tegen ons eigen lichaam keren, waardoor ziekten ontstaan zoals de ziekte van Crohn, colitis ulcerosa, astma en reuma.”
De hoeveelheid melkzuurbacteriën in onze darmen is op twee manieren te vergroten: door goede voeding en door het gebruik van voedingsmiddelen en supplementen waarin probiotica zitten. „Belangrijk is dan wel dat we ze een gastvrij onderdak verlenen”, aldus Huffnagle. „Het leefklimaat in onze ingewanden wordt bepaald door wat we eten.” Simpele suikers (fructose en sacharose) bevorderen de groei van schadelijke micro-organismen en hebben dus een negatieve invloed op de darmflora. Voedingsvezels en fenolen, die voorkomen in plantaardige voeding, eiwitten en goede vetten, zorgen volgens Huffnagle voor het juiste biologische evenwicht in de darm (zie kader ”Gebruik goede voeding”). Ze stimuleren de groei van de goede bacteriën.
De Amerikaanse hoogleraar noemt melkzuurbacteriën van essentieel belang voor de gezondheid. „Melkzuurbacteriën zijn even belangrijk als vitaminen en mineralen, al komen ze niet voor in de huidige voedingsaanbevelingen. Maar ik verwacht dat die vergissing snel zal worden rechtgezet.”
Huffnagle schreef zijn boek in samenwerking met journalist Sarah Wernick en dat is te merken: de stijl is vlot, de tekst begrijpelijk en informatief met talrijke gezondheidstips en voorzien van boeiende leeskaders.
Mede n.a.v. ”De probioticarevolutie”, door Gary B. Huffnagle en Sarah Wernick; uitg. Thoeris, Amsterdam, 2007; ISBN 978 90 72219 17 6; 296 blz.; € 24,95.
Probiotica: de stand van zaken
Het gaat voor een deel over bewezen effecten uit onderzoek bij mensen, voor een deel over aanwijzingen uit studies met dieren. Er zijn diverse studies gedaan met verschillende bacteriestammen die in een bepaalde hoeveelheid zijn toegediend. Of dat ook de juiste dosering is, is dan nog niet bekend. Daarnaast zijn er stammen waarnaar nog nauwelijks is gekeken. Dat alles betekent volgens Huffnagle dat er nog een hele weg te gaan is voordat er wetenschappelijke zekerheid is verkregen.
Hieronder volgen een aantal ziektebeelden met de stand van zaken. De gegevens zijn afkomstig uit het boek van Huffnagle en van een internationale workshop eerder dit jaar in Amsterdam. Volgens diverse sprekers tijdens deze bijeenkomst is het gunstige effect van probiotica inmiddels voldoende aangetoond bij maag-darmontsteking door een bacterie of virus (gastro-enteritis), diarree na een antibioticakuur (twee dagen korter dan normaal) en lactose-intolerantie (overgevoeligheid voor melksuikers).
Prikkelbaredarmsyndroom (PDS): Een van de meest voorkomende aandoeningen onder de bevolking die gepaard gaat met lichte buikpijn, opgeblazenheid, winderigheid, diarree of verstopping. Bepaalde probiotica kunnen de symptomen van PDS verminderen. Patiënten die de melkzuurbacterie Bifidobacterium infantis 35624 kregen, hadden een significante vermindering van buikpijn. Een andere groep deed het met Lactobacillus salivarius UCC4331 niet beter dan de placebogroep.
Van negen studies naar PDS waren er vijf met positieve resultaten. Het ging echter om kleine onderzoeken, waardoor de bewijskracht niet zo groot is. Een grote Engelse studie met 362 vrouwen liet vorig jaar opmerkelijke resultaten zien. Vier weken nadat de vrouwen de melkzuurbacterie Bifidobacterium infantis kregen, hadden ze aanzienlijk minder klachten. Echter, vrouwen uit de controlegroep deden het ook een stuk beter. Mogelijk doordat de verwachtingen hooggespannen waren en dit psychische effect een gunstige invloed had.
Ziekte van Crohn: Bij deze ernstige darmaandoening is het slijmvlies van de dunne en de dikke darm ontstoken. De ziekte gaat gepaard met buikpijn en diarree. Er zijn tot nu toe te weinig aanwijzingen dat probiotica effectief zijn. Van zeven placebogecontroleerde studies hadden er vier een negatieve uitkomst. Slechts enkele verkennende studies met een zwakke bewijskracht tonen positieve effecten van onder meer de probiotische schimmel Saccharomyces boulardii en de melkzuurbacterie Lactobacillus rhamnosus GG (deze zit in Vifit). Dat kan echter te maken hebben met de hoge verwachtingen van patiënten.
Colitis ulcerosa: De klachten zijn vergelijkbaar met die van de ziekte van Crohn. De ziekte openbaart zich in de dikke darm. Een kleine verkennende studie uit 2003 (niet placebogecontroleerd) laat zien dat met de schimmel Saccharomyces boulardii 17 van 24 patiënten duidelijke vooruitgang vertoonde. Dit bleek niet alleen uit het klachtenpatroon, maar ook uit bloedonderzoek en uit inspectie van de dikke darm.
Necrotiserende enterocolitis (NE): Een ernstige, in 20 tot 50 procent van de gevallen dodelijke darmaandoening bij veel te vroeg geboren kinderen met een te laag geboortegewicht. De Israëlische onderzoekster Cathy Hammermann uit het Shaare Zedekziekenhuis in Jeruzalem ziet goede resultaten van probiotica bij deze groep. In een groep van 72 van deze kinderen overleden er 17, van 3 aan NE. In een even grote groep kinderen die probioticia kregen, overleden slechts zes baby’s en geen één aan NE.
Alvleesklierontsteking (pancreatitis): Een studie met ratten laat zien dat de sterfte halveert (24 versus 48 procent) bij ratten die het probioticum Ecologic 641 krijgen. Inmiddels is er een grote Nederlandse studie (Panter) gaande met patiënten met pancreatitis die hetzelfde preparaat krijgen.
Eczeem: In Utrecht loopt de zogeheten Pandastudie. Aan dit onderzoek doen 160 moeders met hun kinderen mee. De moeders -uit familie’s met allergieën- krijgen acht weken voorafgaand aan de bevalling een cocktail van drie soorten lactobacillen. Na de bevalling krijgt het kind borstvoeding of flesvoeding en gedurende een jaar de cocktail of een neppreparaat. De kinderen worden tot een leeftijd van vier jaar gevolgd en mogelijk nog langer. De studie moet onder meer Fins onderzoek bevestigen waarin gunstige resultaten werden gezien bij borstgevoede kinderen uit families met eczeem en astma van wie de moeder probiotica (Lactobacillus rhamnosus GG) gebruikte. Na zeven jaar hadden deze kinderen nog altijd minder eczeemklachten dan kinderen uit de controlegroep.
Vaginale schimmelinfectie: Dit probleem komt bij vrouwen nogal eens voor, soms als bijwerking van een antibioticakuur. Symptomen zijn jeuk, overgevoeligheid en abnormale afscheiding. Er zijn aanwijzingen dat Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus rhamnosus GR-1 en Lactobacillus fermentum RC-14 zich in de vagina kunnen vestigen en schimmelinfecties kunnen voorkomen doordat ze concurreren met de ziektekiemen. De probiotica worden toegediend per zetpil of capsule.
Meer informatie: www.gutflora.org.
„Gebruik goede voeding, vermijd simpele suikers”
De Amerikaanse hoogleraar en zijn Nederlandse collega professor Claassen raden aan om diverse producten met melkzuurbacteriën door elkaar te gebruiken. „Dat voorkomt eenzijdigheid. De diverse stammen hebben verschillende effecten. Het is belangrijk voldoende probiotica te gebruiken. Begin hoog en bouw dan af tot een niveau dat je geen effect meer merkt. Ga daar dan iets boven zitten.”
Milde klachten zijn volgens Huffnagle en Claassen meestal met probiotische zuivelproducten te verhelpen. Bij ernstiger problemen zijn probiotische voedingssupplementen een optie. Keuze en dosering hangen af van de klachten. Een hierin gespecialiseerde internist, diëtist of orthomoleculair werkende arts kan daarover het beste adviseren.
Ondanks dat er nog veel onderzoek nodig is, stellen Huffnagle en Claassen dat mensen in het dagelijks leven nu al hun voordeel kunnen doen met probiotica. Want één ding is volgens beide wetenschappers duidelijk: de probiotische zuivelproducten die momenteel worden verkocht zijn onschadelijk en kunnen de darmflora verbeteren. Alleen mensen met een sterk verminderde weerstand door ziekte, medicijnen, bestraling of chemokuren moeten voorzichtig zijn en niets doen zonder overleg met hun arts.
Om zo veel mogelijk te profiteren van de gunstige werking van melkzuurbacteriën is daarnaast een goede voeding van belang. Claassen: „Beperk de inname van simpele suikers (fructose en sacharose) en zorg dagelijks voor voldoende beweging.”
Stoffen in de voeding die de groei van goede bacteriën in de darm stimuleren, worden aangeduid als prebiotica. Voedingsvezels zijn volgens Huffnagle de beste prebiotica. Er zijn oplosbare en niet-oplosbare voedingsvezels. „Sommige vezels vormen voedsel voor melkzuurbacteriën, andere belemmeren de groei van schadelijke micro-organismen in de darm.”
Ook zogeheten fenolen in de voeding spelen een positieve rol. Het zijn stoffen in groenten en fruit met verschillende benamingen, zoals flavonoïden, tanninen en fyto-oestrogenen. De plantaardige antioxidanten werken in de darm als selectieve antibiotica: ze belemmeren de groei van niet-probiotica, terwijl ze de melkzuurbacteriën nagenoeg met rust laten.
Wie de aanbevelingen voor goede voeding volgt, krijgt redelijk wat vezels en fenolen binnen. Hieronder de top tien van Huffnagle:
Groenten en fruit, zo veel mogelijk met schil, want fenolen bevinden zich net onder de schil. Vooral bessen, aardbeien, frambozen bevatten verhoudingsgewijs veel fenolen.
Studentenhaver (vermijd gesuikerde noten).
Bessensap, liefst zo natuurlijk mogelijk. Troebel sap bevat de meeste vezels.
Oregano, bevat hoogste percentage fenolen van alle voedingsmiddelen.
Volkorenbrood, gerezen met zuurdesem.
Havervlokken, bevatten veel oplosbare vezels.
Peulvruchten.
Thee en rode wijn (niet meer dan twee glazen wijn per dag).
Bittere chocolade. Cacao bevat veel flavonoïden. Het cacaogehalte moet boven de 70 procent liggen. Melkchocolade is niet gezond.
Alles wat we consumeren, heeft volgens prof. Huffnagle invloed op de bacteriebalans in de darm. „Afhankelijk van wat we eten, voeden we sommige darmbacteriën, terwijl andere stammen hongerig achterblijven”, aldus Huffnagle.
Zijn probiotica te vergelijken met haarlemmerolie? Huffnagle komt in zijn boek met veel voorbeelden die een verrassende kijk bieden op de effecten van melkzuurbacteriën bij diverse aandoeningen.
