Zonder marktwerking geen deugden

Johan Graafland, theoloog en hoogleraar economie, onderneming en ethiek aan de universiteit in Tilburg, is het gedeeltelijk eens met de kritiek op het kapitalisme en de vrije markt: „Waar de overheid een sterk regulerende functie heeft en waarmaakt zijn de problemen minder groot.”

„In de VS heeft men een meer liberale benadering. Amerikanen hechten vanouds sterk aan individuele vrijheid. Het is een vrijgevochten land. Europa komt uit een feodaal regime dat zich langzaam ontwikkelde naar een markteconomie, zoals we dat nu kennen. In Europa is ook altijd een stroming van socialisten en marxisten geweest die een kritische blik op de vrije markt heeft. De VS kennen die niet.”

Kapitalisme is er in allerlei soorten en maten. Graafland: „Het Angelsaksische systeem verschilt erg van het chaotische kapitalisme in de jaren negentig in Rusland. De VS kennen een neoliberaal stelsel met een grote rol voor de vrije markt. Europa zit dichter bij het keynesiaanse model waarin de overheid meer ruimte heeft. Omdat er zo veel verschillende vormen bestaan is het moeilijk om te zeggen dat hét kapitalisme op instorten staat; sommige vormen wel.”

Waarom bestaan er verschillende modellen in Europa en de VS?

Tweespalt
Meer recent liggen in de VS ook politieke oorzaken ten grondslag aan de kijk op de economie, de rol van de overheid en de huidige crisis, denkt Graafland. „De laatste tien jaar is een duidelijke tweespalt ontstaan tussen Democraten en Republikeinen. Bush heeft bijgedragen aan de problemen die nu zijn ontstaan. Hij verlaagde de belastingen, waardoor de overheid minder kracht heeft om in te grijpen. Op het gebied van regulering en aansturing van de markt is in die jaren weinig verbeterd.”

De grondlegger van het kapitalisme, Adam Smith, beweerde dat de vrije markt welvaart voor alle burgers genereert. De ”onzichtbare hand” zorgt ervoor dat er geen chaos ontstaat als mensen alleen hun eigen belang nastreven. De vrije markt is dan goed voor iedereen. Smith geeft daarbij het voorbeeld van de landman, legt Graafland uit. „Een landman die rijk wil worden, zal veel produceren. Bij een hoger aanbod gaat de prijs omlaag, wat de consument dient. Het motief van de landman is winst, maar zijn handelen komt zelfs ten goede aan de armsten.”

Tijdens de huidige crisis werkt de ”onzichtbare hand” van Smith niet goed, zegt Graafland. „Banken innoveerden met complexe, risicovolle producten. Ze hadden net als de belegger en de consument niet meer in de gaten hoe groot de risico’s waren. Waar Adam Smith onvoldoende inzicht in had, was dat er allerlei negatieve externe effecten kunnen optreden als mensen enkel hun eigen belang nastreven. In plaats van een ”onzichtbare hand” die welvaart genereert, kwamen onzichtbare risico’s die nu het hart van het financiële stelsel treffen.”

Is overheidsingrijpen in de vrije markt wel nodig?
Graafland: „Ja, de markt heeft tendensen in zich die goede marktwerking om zeep kunnen helpen. In Amerika zag je bijvoorbeeld dat huizenbezitters hun risico’s volledig konden neerleggen bij de hypotheekbanken en dat banken vervolgens allerlei pakketten risicovolle hypotheken doorverkochten en zo het risico afwentelden op anderen, met alle gevolgen van dien.”

Ook tijdens de huidige crisis is te zien dat de Amerikaanse overheid anders handelt dan de Europese, zegt Graafland. „Terwijl de overheden in Nederland en België Fortis steunden en belastinggeld wordt vrijgemaakt om een bank te redden om een domino-effect te voorkomen, stemde het Amerikaanse Congres in eerste instantie tegen het reddingsplan van de regering-Bush.”

Gemengde economie
Europa heeft een meer gemengde economie, met zowel een rol voor de markt als voor de overheid, aldus de hoogleraar. „Het bestaan van het sociale zekerheidsstelsel is bijvoorbeeld ook een ingreep in de markt. Overheidsingrijpen geeft de burger rust en meer zekerheden. Wel is het zo dat het ook verstorend kan werken in de markt. Bewijs daarvan is de armoedeval, de situatie dat iemand met een uitkering erop achteruitgaat als hij gaat werken. Daarnaast werkt overheidsingrijpen in Europa ook niet altijd goed, omdat informatie onvolledig is. Zo zegt minister Bos nu dat hij bij de beslissing over de overname van ABN AMRO door Fortis niet alle relevante informatie had en dat hij, als hij die wel had gehad, misschien tot een andere beslissing was gekomen. De controlesystemen moeten beter.”

Hoe moet de overheid ingrijpen?
„Voor een nationale overheid is het in een internationale markt moeilijk effectieve maatregelen te treffen. Een grote speler als de Europese Unie kan wel iets substantieels betekenen. Zo pleit de Duitse econoom Daniel Gros van het gerenommeerde Centre for European Policy Studies (CEPS) ervoor dat de Europese toezichthouders de handen ineenslaan en een gezamenlijk toezicht gaan houden op de financiële markt van Europa. Misschien dat ook een gemeenschappelijke aanpak van topsalarissen mogelijk is. Want ook daar is het de vraag of ze efficiënt zijn, omdat de koppeling tussen prestatie en beloning weg is. Blijkbaar hebben topmannen een economische machtspositie waarbij zij zich kunnen onttrekken aan marktwerking en hun positie gebruiken om hoge beloningen te incasseren, hoewel politiek en publiek zich ertegen verzetten.”

Ook in Amerika moet het toezicht door de overheid worden aangescherpt, aldus Graafland. „In het Amerikaanse systeem lag veel risico bij de bank. Als een woningbezitter zijn huis niet kon betalen, leverde hij zijn sleutel in en was daarmee zijn hypotheekverplichtingen kwijt. De huiseigenaar heeft dus weinig risico, de bank des te meer. In de VS zou een strengere toets moeten komen, voordat iemand een hypotheek krijgt. Ook moeten er grenzen komen aan het doorverkopen van risicovolle hypotheekproducten door banken. In het keynesiaanse model is een persoon of bedrijf niet volledig rationeel. De burger moet daarom worden beschermd tegen het gemakkelijk kopen van dure huizen.”

Is het de rol van de overheid de zonde te beteugelen, zoals Abraham Kuyper zei?
Graafland: „Er is veel hebzucht in de markt. Dit is iets in het innerlijk van de mens. De overheid kan daar niet makkelijk wat aan doen. Wel kan ze de burger beschermen tegen roekeloos gedrag van anderen. Net als ze in het verkeer autorijders een maximumsnelheid oplegt. Hoewel de overheid niet het hart van de burger kan veranderen, kan ze sommige gedragingen wel beïnvloeden. Een handeling komt uit het hart, maar handelingen beïnvloeden omgekeerd de attitude. Door gedragspatronen te veranderen door middel van regulering kan de overheid indirect dus wel een invloed op de attitude hebben.”

De vrije markt geeft ook de vrijheid om kwaad te doen, aldus Graafland. „Ook in de huidige crisis zijn allerlei ondeugden te zien: naast hebzucht, geldzucht en roekeloosheid ook ongeduld in het kortetermijndenken, onrechtvaardigheid en gebrek aan eenvoud.”

Past calvinisme wel bij kapitalisme?
„God is geduldig en geeft de mens de ruimte te kiezen tussen goed en kwaad. In elk economisch systeem zal de zonde naar voren komen. In andere modellen, zoals het communisme, is er voor de burger minder vrijheid en bescherming dan in het kapitalisme. Daardoor komt meer ondeugd en zonde voor. Het is dus kiezen tussen meerdere kwaden. De gemengde economie, een markt met een sterke overheid, is de minst slechte keus.”

In de VS is de macht van de commercie groter dan in Europa, zegt de Tilburgse hoogleraar. „In de VS hebben bedrijven een veel grotere invloed op politici. Dat zie je bijvoorbeeld bij de verkiezingen. Bedrijven hebben veel meer mogelijkheden om de president aan zich te binden door financieel bij te dragen aan de campagne. Daardoor hebben overheidsregels minder effect, waardoor destabiliserende en corrumperende krachten in de markt en dus ondeugden meer ruimte krijgen. Europa is in bepaalde opzichten dus calvinistischer dan de VS zijn.”

Er zijn economen die denken dat de vrije markt de erfenis aan culturele waarden uitholt, zegt Graafland. Maar het omgekeerde is ook waar. „Zonder marktwerking zijn er ook geen deugden in de markt. Een monopolist heeft geen prikkel om klantvriendelijk en betrouwbaar te zijn. Vanuit eigenbelang en reputatie zal hij geen goed doen. Deugden hebben dus ook marktwerking nodig. Maar bij te veel vrije markt en concurrentie slaat de balans om en heeft de markt een destructieve invloed op deugden. De overheid moet de goede balans tussen marktwerking en deugd bewaken.”

Economische modellen

Kapitalisme, neoliberalisme, communisme. Er zijn nogal wat moeilijke termen waarmee politiek-economische systemen worden aangeduid. Een uitleg.

• Kapitalisme
  Dit systeem kenmerkt zich door privé-eigendom van productiemiddelen als machines, grond, gebouwen en grondstoffen. De opbrengst van deze middelen is bestemd voor de eigenaar ervan. Het kapitalisme is het heersende economische systeem en nam vooral een hoge vlucht tijdens de Industriële Revolutie aan het eind van de 18e eeuw.
• Keynesiaans model
  Deze theorie is gebaseerd op het werk van de Engelsman John Maynard Keynes (1883-1946) en is een reactie op de grote depressie in de jaren dertig van de vorige eeuw. De centrale gedachte in Keynes’ theorie is het idee van de gemengde economie, met zowel een rol voor de overheid als voor de markt.
• Neoliberalisme
  Het neoliberalisme is een opleving van het liberalisme in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Het privatiseren van overheidsbedrijven, het openbaar vervoer en de posterijen zijn belangrijk kenmerk van deze stroming. Het neoliberalisme denkt dat de vrije markt dingen beter kan regelen dan de overheid. Het verschil met het klassiek liberalisme is dat het neoliberalisme concurrentiebeleid ziet als een taak van de overheid. De opkomst van deze ideeën is een reactie op het keynesiaans model.
• Vrije markt
  In de vrije markt worden besluiten vrijwillig genomen zonder dwang van de overheid. De enige rol voor de overheid is toezicht te houden op de naleving van de spelregels die door marktpartijen met elkaar zijn afgesproken. Het vrijemarktdenken ligt ten grondslag aan het liberalisme en kapitalisme. De tegenhanger van een vrijemarkteconomie is een planeconomie, waarin de staat het aanbod van goederen en diensten regelt.
• Communisme
  Het economisch systeem dat bij het communisme hoort, kenmerkt zich door een gemeenschappelijk bezit van productiemiddelen, als grond, gebouwen en machines. Deze stroming gaat terug op ideeën van Karl Marx en Vladimir Lenin. Marx ageerde met zijn visie op het kapitalisme met de daarbij horende strijd tussen de arbeidersklasse en de fabrieksbezitters.
• Socialisme
  Marx zag het socialisme als een overgangsperiode naar het communisme. In het socialisme bestaan nog wel klassen. De staat moet de verschillen tussen rijk en arm wegnemen, waardoor de klassenverschillen verdwijnen. Een moderne variant van het socialisme wil kleinere verschillen tussen rijk en arm om tot een eerlijker samenleving te komen. Elke vorm van het socialisme is voorstander van een krachtig overheidsingrijpen en is tegen de vrije markt.