„Wij willen een markt met moraal”, aldus premier Balkenende na afloop van de G-20 vorige week in Londen. Net als vele andere regeringsleiders pleit hij voor een betere moraal van ondernemingen als voorwaarde voor economisch herstel. Maar is moraal een kwestie van meer en betere regels?
Moraal wordt dikwijls verengd tot regels. Zolang we ons aan de regels houden, handelen we moreel. Daarom zien we ook steeds meer regels in allerlei maatschappelijke geledingen. Met regels kan immers, zo wordt gedacht, moreel gedrag worden afgedwongen. Zo had de financiële crisis kunnen worden voorkomen door meer regels.
Verstikkend
Maar leiden meer regels altijd tot meer moreel gedrag? In Israël is recent wetenschappelijk onderzoek verricht naar de oorzaken van fouten en ongelukken in ziekenhuizen. In twee situaties deden zich de meeste ongelukken voor: wanneer er weinig regels waren en wanneer er juist veel regels waren. Enerzijds zorgen regels voor helderheid, consistentie en regelmaat. Anderzijds werken te veel regels al snel verstikkend, worden ze een doel op zich en leiden ze tot slaafse gehoorzaamheid.
In ziekenhuizen met een balans tussen regels en eigen verantwoordelijk deden zich de minste ongelukken voor. Het gaat daarom niet alleen om regels maar ook om drijfveren, intenties en verantwoordelijkheidsbesef van betrokkenen. Wie de moraal van het bedrijfsleven wil vergroten moet het niet alleen hebben over de regels maar eerst en vooral over de drijfveren.
In de literatuur wordt dit aangeduid met de term ”ondernemingsmissie”. De missie van een onderneming gaat over de bestaansgrond, het leidmotief, de ultieme doelen van een organisatie. Wat is een bank, want zijn zijn kerntaken en waarom zijn er eigenlijk banken?
De laatste decennia is het economisch denken in het bedrijfsleven steeds dominanter geworden. De ondernemingsmissie werd steeds meer gezien als het genereren van zo veel mogelijk omzet en rendement voor eigenaren en aandeelhouders. Maar ook in andere sectoren ligt dit denken op de loer: om als school de hoogste eindcijfers te hebben, om als zorginstelling zo veel mogelijk bezette bedden te hebben, om als politieagent zo veel mogelijk boetes uit te delen.
In veel sectoren is de missie van bedrijven verder af komen te staan van wat goed is voor maatschappij en klanten. Het is daarom wenselijk dat bedrijven hun missie tegen het licht houden.
Want zonder een maatschappelijk verantwoorde missie blijven meer regels doekjes voor het bloeden.
Dieper
Voor christenen gaat de vraag naar moraal nog dieper: want hoe zijn ondernemen en werken vanuit het geloof te zien? Is het een morele vrijzone, gelijkvormigheid aan de wereld of een middel om liefde te betonen aan de naasten en de Heere God te dienen boven alles? In hoeverre worden ondernemen en werken geïnspireerd door de Heilige Geest?
En welke betekenis heeft het bloed van Jezus Christus voor hoe ik mijn onderneming en werk zie? Deze vragen leggen een veel fundamentelere crisis bloot: een geloofscrisis waar we alleen uitkomen door bekering en verootmoediging. Dat maakt ons mede stil op Goede Vrijdag.
De auteur is hoogleraar bedrijfsethiek aan de Erasmus Universiteit en directeur bij KPMG.Reageren aan scribent? nietbijbroodalleen@refdag.nl.
