Van bushbush tot wolkenkrabbers

Wat nu de duurste grond ter wereld is -Manhattan, hartje New York- verkopen de indianen in de zeventiende eeuw voor 60 gulden aan de Nederlanders. Weliswaar hebben de indianen een ander idee bij dit soort transacties. Zij zien het bedrag als een bevestiging van bondgenootschap, als een soort gebruiksrecht. Maar toch: de beroemde zogeheten ”Schagenbrief” uit 1626 blijft tot de verbeelding spreken: „Hebben ’t eylant Manhattes van de wilde gekocht, voor de waerde van 60 guld.”

Het verhaal van de Nederlandse aanwezigheid in Amerika begint in 1609. In dat jaar vertrekt Henry Hudson met zijn schip de Halve Maen vanuit Amsterdam. Met de VOC heeft de Britse zeeman een contract gesloten met als opdracht de noordelijke route te ontdekken naar de specerijlanden in het Oosten. De route wordt met dominee-cartograaf Petrus Plancius doorgesproken. Deze hangt een theorie aan dat het dichter bij het noorden warmer wordt, en dat daar ijsvrij water zal zijn.

Een kolfje naar de hand van Hudson, die al eerdere pogingen heeft ondernomen. Standvastigheid is een van zijn belangrijkste eigenschappen. In de woorden van de Amerikaanse journalist Russell Shorto: Hudson is een niet-aflatende jager, een onderzoeker naar de uitgestrektheid van de aarde. Zijn enige droom is een korte route naar Azië te vinden.

Zware storm
Anno 2009 herinnert de Schreierstoren, tegenover het Centraal Station van Amsterdam, aan de reis vierhonderd jaar eerder. Het verhaal gaat dat moeders en kinderen hier al schreiend hun mannen en vaders uitzwaaiden, niet zeker of ze elkaar ooit nog terug zouden zien.

Een plaquette uit 1927 op de toren meldt dat Hudson hier van wal stak met de Halve Maen, „to bring him to the Harbor of New York and the Hudson River.” Onder in de toren is een VOC-café gehuisvest, boven in een nautische boek- en kaartenwinkel. De verkoper achter de balie heeft zelf nog op de Holland Amerika Lijn gevaren, vertelt hij. „Er komen hier wel eens Amerikanen, het is altijd leuk hen verbaasd te zien: deze toren stamt uit 1480, toen was het daar nog bushbush.”

Het schip dat Hudson ter beschikking staat is een niet al te groot jacht van 85 voet (26 meter). De bemanning telt zestien leden, van wie de helft Engels, de helft Nederlands. „Op zaterdag den 25sten maart 1609 zijn wij van Amsterdam gezeild”, noteert Robert Juet in het scheepsjournaal. Op 6 april verlaat de Halve Maen de rede van Texel en koerst naar het noordoosten.

De instructie van de VOC is helder: dicht langs de rand van de pool scheren, door de wateren van noordelijk Rusland. Niets wijst er op dat moment op dat Hudson zich niet aan zijn opdracht zal houden. Maar na een maand, als het schip Nova Zembla bereikt, zeilt het een dichte en zware storm in, en de mannen raken uitgeput. „Ondervonden veel tegenspoed, somtijds dikte van mist of grooter gevaar van ijs”, heet het in het journaal. Op dat moment besluit Hudson het roer om te gooien. Onder het gebrul van de wind deelt hij zijn bemanning mee dat ze, tegen de VOC-orders in, de koers verleggen en westwaarts varen, de Atlantische Oceaan over.

Pompoenen
Over die beslissing is nogal wat gespeculeerd. Zeker weten doe je het nooit, maar ze lijkt mede te zijn ingegeven door contacten van Hudson met zijn vriend John Smith. Die vecht op dat moment om te overleven in Jamestown (Virginia), de eerste Engelse nederzetting in Amerika. Met Smith is Hudson ervan overtuigd geraakt dat de beste route naar de Japanse Zee dwars door de immense oppervlakte van Noord-Amerika loopt. Smith heeft hem verteld over een waterweg die de landmassa doorsnijdt, ergens ten noorden van Virginia. Via die weg zou hij afstevenen op de Japanse kust.

Hoe dan ook: Hudson steekt met de Halve Maen de oceaan over, naar een land met „witte zandige ruggen.” Die zomer zwerven ze voor de Amerikaanse kust, hebben contact met „wilden”, om begin september voor anker te gaan in de baai waar later Nieuw-Amsterdam zal ontstaan.

Wie anno 2009 Manhattan bezoekt, kan zich moeilijk voorstellen dat het gebied waar nu wolkenkrabbers staan ooit een stuk oerwoud was. Het blijft speculeren waar Hudson precies heeft aangelegd.

De brede rivier die de eigenzinnige zeeman opvaart, zal later zijn naam dragen. Omdat het water er getijden heeft en zout is, heeft Hudson reden te geloven dat hij zich in een kanaal tussen twee oceanen bevindt. De omgeving betovert hem en zijn mannen. Ze zijn onder de indruk van de „pompoenen en andere vruchten”, de „maiz ende boonen”, de „vellen van vossen en andere beesten.” Op verschillende plaatsen komen ze inheemse bewoners tegen. Met sommigen drijven ze handel, met anderen raken ze slaags.

Nieuw-Nederland
Tegenwoordig heb je vanaf de slingerende weggetjes langs de Hudson prachtige doorkijkjes op de brede rivier. Een plek als Kinderhook voert terug tot de reis van Hudson: hier zou de zeeman voor anker zijn gegaan, terwijl inlandse kinderen uit het bos opdoken om de vreemdelingen te bewonderen.

Ten noorden van waar nu Albany ligt, wordt de rivierbedding voor Hudson en zijn mannen steeds smaller. Het water is niet langer zout: Hudson moet vaststellen dat hij de gedroomde route naar Azië niet heeft gevonden.

Nadat de VOC-kapitein in Europa is teruggekeerd, vaart hij al in 1610 weer uit, ditmaal met een Engels schip naar het noordwesten. Deze trip zal hem noodlottig worden: een door kou geplaagde bemanning slaat aan het muiten, en laat Hudson met zijn zoon en zeven anderen achter in een sloep in de poolwinter. Van hen is nooit meer iets gehoord.

Hoewel Hudson niet de eerste Europeaan is die naar Amerika zeilde, legde zijn reis in 1609 de basis voor de latere kolonie Nieuw-Nederland. Hij zocht de route naar de Oost, en vond een „land vloeiend van melk en honing.” Zo inspireerde hij Hollandse kooplieden tot het stichten van de handelspost Nieuw-Nederland.

Een monument in Battery Park, in het zuidpuntje van Manhattan, herinnert aan deze episode in de Amerikaanse geschiedenis. Afgebeeld staan een indiaan en een Europeaan die met elkaar handel drijven. De tekst, in Engels en Nederlands, vermeldt dat de vestiging van Fort Amsterdam en de koop van Manhattan „de grondslag werden van de stad New York.”

Hudsonjaar
„We willen niet alleen terugblikken, maar ook vooruitkijken”, zegt consul-generaal Gaius Scheltema uit New York. „Doel van het Hudsonjaar is een stuk bewustwording onder Amerikanen van de Nederlandse wortels. Tegelijk kijken we hoe we als landen de relatie in de toekomst vorm willen geven.”

In het kader van het Hudsonjaar staan er komende maanden tal van evenementen en activiteiten op stapel in Nederland en Amerika. In New York wordt de Nederlandse ontwerpstijl Dutch design in de schijnwerpers gezet. Prins Willem-Alexander en prinses Máxima maken in september hun opwachting in the Big Apple, onder meer om een conferentie over watertechniek te openen. Er zijn uitwisselingsprogramma’s tussen Amsterdamse en New Yorkse scholieren, en tussen werknemers uit beide landen.

In het South Seaport Museum in New York worden belangrijke documenten uit de Nederlands-Amerikaanse geschiedenis getoond, zoals de beroemde ”Schagenbrief” over de aankoop van Manhattan. Een preview daarvan is nu te zien in het Rijksmuseum van Amsterdam.

Wandelaars kunnen de New Amsterdam Historic Trail afleggen, een audiotoer langs plekken uit het Nieuw-Amsterdam van toen, met gesproken tekst van de Amerikaanse journalist Russell Shorto.

Of ze kunnen op pad met de historische gids van dr. Jaap Jacobs waarin de historische sporen van Nieuw-Amsterdam worden belicht. Deze verschijnt in september bij uitgeverij Boom.

Klik hier voor het digitaal magazine 'Enkele reis Amerika'.