De gebedsbeweging Le Combat, die ook in Nederland actief is, vraagt veel van haar leden. Een breuk met de familie, diep zelfonderzoek en de verplichting regelmatig deel te nemen aan lokale en internationale ceremonies. Die bijeenkomsten zijn langdurig, intensief en uiterst emotioneel geladen. Tijdens sommige bijeenkomsten wordt een presentielijst bijgehouden.
Maar ze wil dan ook veel bereiken. ”Wij informeren, wij formeren en wij transformeren”, is de slogan van de gebedsbeweging. De beweging stelt zich ten doel de leden een nieuwe identiteit aan te meten. „Veel Congolezen voelen zich verward doordat ze geconfronteerd worden met verschillende sociale systemen die botsen”, zegt Julie Ndaya in haar woning in het oer-Hollandse Ter Aar. Tegen die achtergrond is Le Combat midden jaren tachtig in Kinshasa opgericht door de Congolese sociologe Elisabeth Olangi Wosho. Naar eigen zeggen was ze daartoe aangespoord door God Zelf. Inmiddels zijn er overal ter wereld afdelingen, met in totaal duizenden leden.
Congolezen hebben te maken met minstens drie belangrijke invloedssferen. Er is de traditie met oude (overgangs-)riten, voorouderverering en eeuwenoude opvattingen over gezins- en familieleven. Daarnaast de koloniale invloeden, maar ook de globalisering die het leven steeds meer lijkt te beheersen. Het gevolg is verwarring bij veel Congolezen. Dat ervaren ze in eigen land, maar zeker ook daarbuiten, zoals in Nederland.
Rol van de vrouw
De spanning tussen de verschillende sociale systemen uit zich bijvoorbeeld in het gezinsleven, doordat de rol van de vrouw is veranderd. Door het onderwijs dat vanuit zending en missie ontstond, trouwen meisjes later dan traditioneel van hen wordt verwacht. Geschoolde, ongetrouwde vrouwen trekken naar de steden. Daarop rust vanouds een stigma: een vrouw trok alleen ongetrouwd naar de stad om daar als huishoudster te gaan werken voor blanken of als prostituee.
Daarnaast zijn vrouwen ook kritischer en zelfstandiger geworden in de keuze van hun huwelijkspartner. Ze zijn hoger opgeleid en worden er op school toe aangemoedigd een hoger opgeleide partner te zoeken, ook als de familie daar andere gedachten over heeft. Traditioneel is de vrouw afhankelijk van de goedkeuring van de familie voor haar partner.
De huidige praktijk dat de vrouw in veel gevallen feitelijk voor de financiën van het gezin zorg, leidt tot problemen. Terwijl veel mannen door de economische crisis die Congo al jaren teistert werkloos thuiszitten, verdienen de vrouwen in de informele sector het geld. Voor de Congolese man is het eigenlijk ongehoord afhankelijk te zijn van de vrouw. Een man verdient pas respect wanneer hij zorg draagt voor zijn echtgenotes, ook in financieel opzicht.
Kwade geest
De botsing tussen de verschillende culturen kan nog sterker spelen bij Congolezen die in het buitenland wonen. „Juist in het Westen wonen veel hoger opgeleide vrouwen”, aldus Ndaya. „Zij kunnen daardoor moeilijk aan een man komen. Die wil niet trouwen met een vrouw die hoger opgeleid is, ook omdat zijn familie dat niet accepteert.” Wanneer een vrouw een opleiding gaat volgen als ze al getrouwd is, is dat geen probleem omdat hij haar dan de middelen heeft gegeven om hogerop te komen.
Ndaya: „De riten van de gebedsgroepen dienen ervoor de ”combattant” los te maken van wat hij in de traditie geleerd heeft, waaronder de voorouderverering. Het is een manier om met het conflict tussen de verschillende levenssferen om te gaan.”
In de belevingswereld van de leden van groepen als Le Combat valt het onheil in het leven terug te voeren op het werk van onzichtbare geesten of krachten die bezit hebben genomen van het lichaam van het slachtoffer. Er moet een strijd, ”un combat”, gevoerd worden om die uit het lichaam te verdrijven.
Wanneer mensen zich bij Le Combat aansluiten, is het allereerst zaak te zoeken naar de reden van het onheil door middel van Bijbelstudies. In een volgende fase wordt een diagnose gesteld. De combattant moet daarbij de naam noemen van de kwade bezetter, die bijna altijd de geest van een verwant blijkt te zijn. Ten slotte wordt de kwade geest uit het lichaam gebannen tijdens een spiritueel reinigingsritueel. Daarbij wordt veel belang gehecht aan vloeibare stoffen die uit het lichaam komen, zoals braaksel. De rite markeert de overgang van familiale voorouderkosmologie naar een Bijbelse kosmologie en de inwoning van de Heilige Geest.
Het klinkt allemaal zweveriger dan het is, benadrukt Ndaya. „Wat benoemd wordt als geest is in westers taalgebruik zoveel als de ideeën die iemand via opvoeding en onderwijs meekrijgt. Het begrip bovennatuurlijk kennen we in Congo niet eens. In het Congolese denken vallen geest en lichaam niet te onderscheiden, de wereld van de voorouders is bijvoorbeeld direct verbonden met het leven hier en nu.”
Op dit gebied propageert Le Combat een radicale scheiding met de traditie, terwijl het zich op andere punten dicht tegen de traditionele lijn aan schurkt. Zo spelen ook in de gebedsbeweging huwelijkse status en moederschap een belangrijke rol. Le Combat ziet het huwelijk voor de vrouw als statusverhogend. Er wordt dan ook op allerlei manieren toegewerkt naar een huwelijk of ingezet op het voorkomen van een echtscheiding.
De gebedsbeweging benadrukt de onderdanigheid van de vrouw aan haar man. Wanneer een vrouw in het gezin voor de financiële middelen zorgt, spoort Le Combat haar aan hieraan geen openbaarheid te geven, zodat de status van de man niet in het gedrang komt.
Geen sekte
De leden van een Combatgroep hebben vrijwel uitsluiteind onderling sociaal contact. Ndaya: „Buiten de groep loert al snel weer het gevaar van verkeerde beïnvloeding. Leden mogen in principe wel lid blijven van hun eigen kerkelijke gemeente, maar in de praktijk komen ze daar zelden meer omdat het programma van Le Combat te intensief is. Ze komen nog wel in de kerk voor bijvoorbeeld het dopen van een kind, omdat Le Combat geen sacramentele taken van de kerk overneemt.”
Ndaya wil de groep echter geen sekte noemen. „De beweging biedt een gesloten structuur die op dat moment noodzakelijk is”, zegt ze. De schrijfster benadrukt dat veel gebruiken binnen Le Combat niet zo exotisch zijn als ze op het eerste gezicht lijken. „Iedere charismatische groep ziet zichzelf als de beste en vermijdt contact met anderen. De praktijk om genezing van ziekte te zoeken in gebed en niet meer in medicijnen, komt ook in het Westen voor. In Staphorst ent men zich ook niet in en de Jehova’s getuigen weigeren bloed te ontvangen.”
Het is niet verboden Le Combat te verlaten, hoewel de hulp van de „broeders en zusters” dan wel direct ophoudt. Zolang iemand lid is van Le Combat staat de hele groep hem of haar bij.
Ndaya ziet wel belangrijke schaduwzijden aan het functioneren van een beweging als Le Combat. „Het is een manier om zin te geven aan het bestaan, maar een werkelijke oplossing voor de problemen biedt de groep uiteindelijk niet. Wanneer de verblijfsvergunning uitblijft, is de reactie dat je waarschijnlijk niet goed genoeg hebt gebeden. Wanneer de partner niet gevonden wordt, komt dit wellicht doordat de betrokkene te kritisch is geweest. Een man weigeren die Le Combat voor een vrijgezelle vrouw naar voren schuift, kan eigenlijk niet. Er wordt grote druk uitgeoefend op mensen.”
Het gebeurt dan ook geregeld dat mensen uittreden. „Het bloed is sterker dan het water, zeggen we in Congo. De band met de biologische familie trekt soms toch meer dan de religieuze beweging.”
Mede n.a.v. ”Prendre le bic. Le Combat Spirituel Congolais et les transformations sociales”, door Julie Ndaya Tshiteku, uitg. Afrika Studiecentrum Leiden, 2008.
