APELDOORN – In januari veroordeelde de Senegalese rechtbank negen mannen tot acht jaar gevangenisstraf wegens het verrichten van „onbeschaamde, tegennatuurlijke daden.” Westerse organisaties en ambassades proberen het onderwerp homoseksualiteit voorzichtig bespreekbaar te maken, maar veel Senegalezen staan pal achter hun wetgeving. „Dit is Senegal en wij hebben onze waarden en principes die we tot de laatste minuut zullen verdedigen.”
Senegal is een ware ”donor-darling”, omdat het geldt als een van de meeste stabiele landen van de regio. Ook de Nederlandse regering onderhoudt goede betrekkingen met het West-Afrikaanse land. Het is een van de 36 partnerlanden van Nederland op het gebied van ontwikkelingssamenwerking.
Toch is het ook een van de dertig landen in de wereld waar homoseksualiteit wettelijk strafbaar is. Op het verrichten van homoseksuele handelingen staat in het islamitische Senegal maximaal vijf jaar gevangenisstraf, maar de recent veroordeelde mannen kregen er drie jaar bovenop vanwege het lidmaatschap van een „criminele organisatie.” Die ‘criminele organisatie’ was Aides-Senegal: een non-profit-organisatie die zich inzet in de strijd tegen aids. Een belangrijke doelgroep van Aides vormt de (grotendeels verborgen) homo-beweging van Senegal.
In Februari vorig jaar werden ook al enkele Senegalezen gearresteerd nadat het roddelblad Icone foto’s had gepubliceerd van een huwelijksceremonie tussen twee mannen. Zij werden later echter zonder enige verklaring weer vrijgelaten.
Niet eerder gaf de rechter in Senegal acht jaar celstraf voor het plegen van homoseksuele handelingen. Volgens waarnemers werd homoseksualiteit in Senegal lange tijd min of meer getolereerd, zolang homo’s hun seksuele voorkeur maar niet aan de grote klok hingen. De publicatie van de foto’s in Icone maakte strikt-islamitische groepen echter opeens bijzonder actief in het opkomen voor de traditionele opvattingen rond homoseksualiteit.
Europa
Volgens Ambroise, docent op een school in de Senegalse hoofdstad Dakar, is openlijke homoseksualiteit in Senegal altijd een taboe is geweest. Het was er altijd wel, zegt hij, maar nooit openlijk.
Openlijke beleving van homoseksualiteit heeft namelijk nogal wat consequenties, ook voor de familie. Wie homoseksueel is, mag bijvoorbeeld niet begraven worden op een islamitische begraafplaats. Eind vorig jaar overleed de in Senegal bekende zanger Sérigne Mbaye, maar hij werd als ”goor guiguène” een graf geweigerd op de begraafplaats van de stad Touba. In de West-Afrikaanse taal Wolof staat ”goor guiguène” voor vrouwmens. Begraafplaats na begraafplaats liet zijn lichaam niet toe. Zijn familie heeft hem uiteindelijk op een afgelegen plek moeten begraven.
„Noch de islam, noch de rooms-katholieke noch de protestantse kerk accepteert homoseksualiteit in Senegal”, geeft Ambroise aan. „Ik denk dat een een echte Afrikaan, die geworteld is in zijn cultuur, zich niet door geld of geweld zal laten overhalen een tegennatuurlijke levenswijze te accepteren.” Zelf zegt hij er echter voorstander van te zijn de strafbaarheid van homoseksualiteit te laten vallen en de levenswijze als een gegeven te accepteren.
Volgens de Senegalese docent is 70 procent van de homo’s in zijn land dat puur voor het geld. Een homoseksuele levensstijl zou het gemakkelijker maken om in Europa te komen, omdat ze dan kunnen aanvoeren dat ze gemarginaliseerd worden op grond van hun geaardheid. Ambroise: „Ik heb vaak gezien dat landgenoten van me naar Europa werden meegenomen door een blanke homo. Daarnaast ken ik zogenaamde homo’s die in Europa opeens weer hetero werden.”
De groei van het fenomeen homoseksualiteit in Senegal is volgens Ambroise dan ook direct verbonden aan de armoede in zijn land. „Homoseksualiteit is een manier om uit het armoedige leven te ontsnappen. Het werkt een beetje als prostitutie.”
Veel Senegalezen zien homoseksualiteit volgens Ambroise als een Europees exportproduct. „Zoals aids door sommige Europeanen als een Afrikaans ‘product’ wordt beschouwd, is het voor veel Afrikanen duidelijk dat homoseksualiteit een Europese uitvinding is. Hier accepteren we dat echter niet.”
Normen en waarden
De afwijzende houding binnen de grotendeels islamitische Senegalse samenleving wordt gedeeld door de kerken in het land. Zo’n 5 procent van de Senegalese bevolking is christen, van wie het grootste deel rooms-katholiek. De protestantse kerk vormt een zeer kleine gemeenschap.
In reactie op de invoering van het homohuwelijk in 2005 in Spanje, liet kardinaal Theodore Adrien Sarr van Dakar in de Europese pers zijn afkeuring blijken. „Afrikanen van alle geloofsrichtingen zijn diep gekeerd tegen een wetgeving als deze, omdat op ons continent de wet van de natuur diepgeworteld is”, aldus Sarr. Hij zei ervan overtuigd te zijn dat geen Afrikaans land een dergelijke wetgeving zou doorvoeren, „maar men kan niet weten wat de toekomst brengt, wanneer de globalisering en de cultuur van het relativisme ook hier in Afrika gaan doordringen.”
Zover willen veel inwoners van Senegal het niet laten komen. Op Franse en Afrikaanse internetfora verdedigen veel Senegalezen de veroordeling van de negen homo’s in hun land dit jaar. „Dit is Senegal en wij hebben onze waarden en principes die we tot de laatste minuut zullen verdedigen”, laat ‘Kandjie’ weten op het forum van het Franse televisiestation France24. „Ik wil de internationale gemeenschap vragen ons met rust te laten omdat wat goed is voor jullie, nog niet goed hoeft te zijn voor ons, en bovendien zijn wij ook nog eens zeer gelovig.”
„Ik feliciteer de Senegalese justitie met dit besluit, dat een uiting is van onze religie, normen en Afrikaanse cultuur”, aldus een anonieme inwoner van Dakar. Hij voegt eraan toe dat Europa niet moet denken dat het zijn ‘universele cultuur’ op kan dringen aan Afrika.
Mensenrechten
Van opdringen is geen sprake, zeggen de woordvoerder van westerse organisaties die zich bezighouden met homorechten. David Chiffrin is directeur van de Franse organisatie Tjenbé Red, een beweging die zich inzet voor homorechten onder de zwarte bevolking binnen en buiten Frankrijk. Tjenbé Red is een brede campagne gestart om de negen opgepakte homo’s in Senegal vrij te krijgen.
In hoeverre zijn organisatie daarbij rekening houdt met de cultureel-religieuze context van Senegal? Voor Chiffrin is het simpel. „We spreken ons niet uit over welke religieuze of culturele context dan ook. We vragen simpelweg het respect van Afrikaanse landen als Senegal voor de internationale verdragen die ze zelf hebben ondertekend en geratificeerd.”
Volgens Chiffrin druist Senegal met de huidige wetgeving in tegen de meest elementaire mensenrechten. Het uitgangspunt van Tjenbé Red: Er zijn homo’s in Afrikaanse landen als Senegal. Die moeten zich dus ook als zodanig kunnen presenteren. Het gaat de organisatie om het op gang brengen van de dialoog.
De Nederlandse ambassade in Dakar slaat op het hetzelfde aambeeld. De ambassade heeft na de veroordeling van de negen homo’s gezamenlijk met de andere Europese ambassades een onderhoud met de Senegalese regering gehad. De inhoud en gang van dergelijke gesprekken valt onder diplomatieke geheimhouding. In de regel gaat het om het uiten van zorg en de vraag hoe het zover heeft kunnen komen. Wat Europese ambassades kunnen doen, is wijzen op verdragen die Senegal zelf heeft ondertekend. Uitgangspunt is echter dat ze de interne rechtsgang van het land respecteren.
Behalve met dergelijke reacties en ‘stille diplomatie’ is de Nederlandse ambassade actief in het ‘faciliteren van het gesprek’ in de Senegalese maatschappij. Een recent voorbeeld daarvan is een lunchbijeenkomst over homoseksualiteit die Nederland organiseerde tijdens een recente internationale hiv/aids-conferentie in Dakar. De bijeenkomst was bedoeld voor Senegalese mensenrechtenorganisaties en ngo’s om met hen te zoeken naar een weg om het thema homoseksualiteit bespreekbaar te maken.
Minister Koenders van Ontwikkelingssamenwerking verwacht niet dat alles op stel en sprong kan veranderen in een land als Senegal. „In landen waar homoseksualiteit een gevoelig thema is, is een verandering van mentaliteit en strafbaarstelling een kwestie van lange adem”, liet de minister al eens weten.
Democratisch
Organisaties als de in Senegal invloedrijke non-gouvernementele beweging Jamra zijn inderdaad niet van plan een opener koers te varen. „Elke natie heeft het recht zijn eigen waarden te bepalen en die te verdedigen. Het is een blijk van volwassenheid als je niet jouw waarden en normen opdringt aan anderen”, foeterde de woordvoerder van Jamra, imam Massamba Diop, na een Franse repimande richting Senegal om de veroordeling van de negen homo’s.
De regering heeft met de veroordeling volgens Jamra niets anders gedaan dan „het toepassen van de wettelijke bepalingen die ons volk, door middel van de wetgevende macht, in vrijheid en democratisch heeft gekozen.” Diop: „Misschien dat het in Frankrijk of andere landen is toegestaan, maar in Senegal is de islam de dominante religie en volgens de islam moet ieder die deze revolutionaire daad verricht, worden gedood. In Senegal kennen we de doodstraf niet en daarom heeft de rechter al het mogelijke gedaan om anderen te ontmoedigen.”
Anderen zoeken een meer verzoenende houding. In een interview met de Marokkaanse krant Le Matin, in januari, vroeg de Senegalse parlementariër Djibo Ka (regeringspartij) Europa om begrip voor de positie van zijn land. „Het Westen moet begrijpen dat homoseksualiteit niet simpelweg een juridisch probleem is, maar een ethisch en moreel dilemma”, aldus Ka. Volgens hem is het in een land met 95 procent moslims simpelweg onmogelijk om samenleven tussen homo’s toe te staan. Zijn land is „er nog niet klaar voor” op dezelfde wijze met homoseksualiteit om te gaan als in Europa.
