Uitgedaagd door debat

Huidige werkkring: universitair docent, Universiteit Leiden/Campus Den Haag

Specialisatie: verbonden aan het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme

Op welke wijze kunt u als christen inbreng hebben in uw werk?

„Als onderzoeker op het gebied van nationale veiligheid en terrorisme ligt het niet meteen voor de hand hier raakvlakken met het christelijk geloof te verwachten. Toch is dat soms wel zo. Tot voor kort werd religie bijvoorbeeld vaak als afgeleide factor in de politieke geschiedenis beschouwd: het was een poging eigen onzekerheid te neutraliseren, troost te zoeken of macht te verkrijgen, maar geen autonome factor in iemands leven. Religie werd ‘verwereldlijkt’. Tegenwoordig slaan commentatoren en politici in het debat over terrorisme soms weer naar de andere kant door: de islam wordt als de bron van het kwaad en het terroristisch geweld weggezet. Daarbij vergeet men dat het slechts een miniem groepje jihadisten is op het totaal van de moslimbevolking dat naar geweld grijpt. Ik merk dat ik altijd probeer oog te hebben voor de religieuze waarden van een persoon of groep en die noch cynisch te diskwalificeren, noch er een abstracte bedreiging van te maken. Als historicus let ik erop dat de geschiedenis niet principieel door sociaal-economische mechanismen beschreven kan worden, maar dat culturele, ideologische factoren –en natuurlijk contingentie– ook een rol spelen. Verder word ik uitgedaagd door de soms felle debatten over de scheiding kerk-staat. We leven in een spannende tijd, waar de inrichting van de publieke ruimte met het oog op andersdenkenden en (religieuze) minderheden op het spel staat. Dat is mede ingegeven door de noodzaak om beleid rond (de-)radicalisering en terrorisme te ontwikkelen – dus ook weer historisch bepaald, en geen noodzaak. Er heerst soms een soort ‘verlichtingsfundamentalisme’ in het politieke debat: wanneer er kritiek op islamitische scholen wordt geuit, moet vanuit politiek correcte of egalitaire overwegingen ook maar meteen heel artikel 23 worden aangepakt. Hetzelfde geldt voor de radicaliteit waarmee sommige publicisten vrijheid van meningsuiting bepleiten. Men vergeet dat beide verworvenheden een historische achtergrond hebben. Nederland is nooit een land van de laïcité geweest – dat was een backlash tegen een oppermachtige rooms-katholieke kerk. Daarom is het vreemd dat dat nu ineens de norm zou moeten zijn. En ook vrijheid van meningsuiting is ontstaan als bescherming van de burger tegen een machtige staat, het is nooit een vrijbrief voor willekeurige beledigingen geweest. Dat probeer ik dan duidelijk te maken.”

Welke principiële hobbels komt u tegen in uw werk en uw vakgebied?

„Ik verricht momenteel onderzoek (met een NWO-beurs) naar de totstandkoming van de nationale veiligheidsstaat na 1945. Daaruit blijkt dat het denken over nationale veiligheid, over de bedreigingen daarvan en de noodzakelijke bescherming per plaats en tijd verschillen – niet op grond van materiële oorzaken alleen, maar veel meer ingegeven door culturele, politieke, ideologische of bureaucratische overwegingen. Het spreken over communisten, extremisten of ‘buitenlanders’, ‘moslims’ of terroristen is niet alleen door hun daadwerkelijke bedreiging ingegeven, maar ook door de noodzaak de eigen gemeenschap te definiëren of een politieke achterban te mobiliseren. Als christen geloof ik in de macht van het woord. Gods Woord heeft een scheppende kracht, maar we vergeten vaak dat onze woorden dat voor een deel (natuurlijk op een heel ander niveau) ook hebben. Hoe wij anderen definiëren, classificeren, wegzetten, heeft een voorspellende waarde. Het valt mij op dat ook christenen (en ook niet-christenen vanzelfsprekend) daar soms wel heel gemakkelijk in meegaan, in publieke veroordelingen of politieke aannames. Denk aan de manier waarop de atomaire bewapening werd verdedigd, of hoe de Europese integratie jarenlang door de kleine christelijke partijen is veroordeeld. Tegenwoordig geldt dat soms voor de angst voor de islam. Ik ben zelf geen idealist, eerder een christelijke realist. Ik probeer in mijn onderzoek te laten zien hoe machtsverhoudingen en dreigingsbeelden historisch gegroeid zijn. Ze zijn niet absoluut. De geschiedenis is open. En de geschiedenis met een kleine g wordt door mensen gestalte gegeven.”

Is er ruimte voor discussie en begrip voor afwijkende standpunten?

„Afwijkende standpunten zijn juist het onderwerp dat we bestuderen. Extremisme, radicalisme, jihadisme, terrorisme – noem het maar op. Dat zijn per definitie afwijkende standpunten. Dat levert dus ook veel discussie op, waarbij het er hard aan toe kan gaan. Tegelijkertijd is terrorismeonderzoek een nieuw vakgebied; er ligt dus nog veel open. Dat geeft veel ruimte.”

Bent u op uw standpunten bevraagd bij uw benoeming?

„Nee. Na mijn benoeming kwam het punt van christelijke politieke activiteiten een keer aan de orde. Toen werd gezegd dat het niet de bedoeling is dat ik mij structureel en publiekelijk voor een partij zou gaan inzetten. Dat zou de wetenschappelijke onafhankelijkheid van ons instituut in gevaar kunnen brengen. Maar deze richtlijn geldt niet alleen voor mij, hij treft ook de collega’s.”

Welk contact/steun hebt u op uw werk met medechristenen?

„Ik ben verbonden aan een klein instituut, waar niet veel meelevende christenen rondlopen. Er heerst een heel goede, open sfeer, dus ik praat vrijuit over mijn kerkelijke activiteiten, achtergrond en soms ook principes. Er is altijd ruimte om de maaltijd met gebed te beginnen, en ik kan activiteiten op zondag zonder problemen vermijden.”

Welke handreiking zou u christelijke studenten voor hun studie willen doen?

„Blijf in het spanningsveld van verbondenheid met je eigen christelijke wereld en het engagement in je nieuwe professionele werkomgeving. Kies niet voor het een of het ander, maar combineer het. Tijdens mijn studie was ik lid van de CSFR, maar ook van de studievereniging van mijn opleiding. Een jaar naar het buitenland voor onderzoek of onderwijs vind ik ook cruciaal. Die combinatie is voor mij heel belangrijk, tot op de dag van vandaag. Er zijn christenen die zich pertinent niet met ‘verzuilde’ organisaties willen afficheren. Dat vind ik overdreven. Zolang je ook professioneel naam maakt en je steentje bijdraagt, is het juist nuttig en fijn ook een christelijke basis te hebben. Beide werelden kunnen zo van elkaar profiteren, zonder dat je als christen schizofreen wordt.

Als voorzitter van de Vereniging voor Christenhistorici (VCH) probeer ik dit voor mezelf en anderen ook te realiseren. We organiseren dit najaar een conferentie voor jonge (maar ook oudere zijn welkom) historici met een christelijke achtergrond. Daar willen we precies deze vragen stellen: Loop je in je onderwijs of onderzoek tegen je eigen achtergrond of principes op? Hoe ga je daarmee om? Laat je je in je onderzoek leiden door je religieuze overtuiging? Daarvoor wil ik iedereen van harte uitnodigen. Jonge onderzoekers staan er vaak alleen voor, als aio of docent. Het is een periode van reflectie en ook van confrontatie met je eigen identiteit en wortels. Daar willen we graag eens met een grotere groep over doorpraten.

Verder zou ik christelijke studenten willen oproepen vaker voor de wetenschap te kiezen. Het is een buitengewoon verrijkend, maar ook dienend en vrij beroep, waar je heel scheppend bezig kunt zijn. Je kunt met een gedegen specialisatie als achtergrond later ook weer in breder verband een steentje aan het publieke debat bijdragen. Bovendien geeft het werk als onderzoeker en docent mij persoonlijk de mogelijkheid om een afwisselende en inspirerende fulltime baan met een gezin (we hebben één dochtertje en het tweede kindje is op komst) te combineren.”

www.christenhistorici.nl

Dit is de het slot van een serie waarin jonge christelijke academici vertellen over hun werkkring. In het Brabantse Biezenmortel werd deze week een internationaal congres gehouden over de voorbereiding van christenwetenschappers op hun plaats in de maatschappij.