Het Blaise Pascal Instituut van de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam organiseerde vrijdagmiddag een symposium over de vraag waarom er rekening zou moeten worden gehouden met gewetensbezwaren. „We willen geen gewetenloze militairen en ook geen ”bevel-is-bevel-mentaliteit”, schetst prof. Desiree Verweij van de Nederlandse Defensie Academie een kort beeld van de Nederlandse krijgsmacht.
Volgens dr. Anders Schinkel -recent op de filosofische fundering van gewetensbezwaren gepromoveerd- mag er nooit lichtvaardig met gewetensbezwaren worden omgesprongen. „We moeten er goed van zijn doordrongen dat dit het wezen van mensen raakt. Op grond van het geweten proberen mensen hun leven zo goed mogelijk in te richten.”
Maar kunnen gewetensbezwaren wel worden getoetst, zo luidt de vraag waar prof. mr. A. Soeteman van de VU een antwoord op moet geven. „Een rare vraag”, lacht hij. „Als voorzitter van de Adviescommissie Gewetensbezwaren Militaire Dienst heb ik jarenlang niet anders gedaan.”
De Amsterdamse hoogleraar pleit dan ook voor het erkennen van gewetensbezwaren. „De morele integriteit van mensen staat op het spel.” Dit betekent volgens hem niet dat een samenleving kan gedogen dat iedereen zich zomaar aan verplichtingen onttrekt. „De samenleving moet eerst beslissen waar de grenzen van gewetensvrijheid liggen. Vervolgens zal er binnen die grenzen ruimte moeten zijn om zich aan bepaalde verplichtingen te kunnen onttrekken. Maar dat mag nooit op goedkope wijze gebeuren, om te voorkomen dat er een zwart gat in de rechtsorde ontstaat. We moeten gewetensbezwaren niet gaan belonen met een premie. Het mag mensen ook wel wat kosten.”
Via een goed gesprek is het niet moeilijk te achterhalen of iemand werkelijk gewetensbezwaren heeft, is de ervaring van Soeteman. „Als ik bijvoorbeeld kijk naar de Leeuwardense trouwambtenaar Eringa, hoeven we daar echt geen omslachtige procedure voor te verzinnen. Een andere vraag is of we ruimte aan die bezwaren moeten bieden. Mijn antwoord is pragmatisch. We moeten zulke kwesties soepel oplossen.
In mijn woonplaats Bloemendaal is laatst een motie aangenomen om te verbieden dat ambtenaren van de burgerlijke stand mogen weigeren homoparen te trouwen. Die motie gaat nergens over. Er is in Bloemendaal geen ambtenaar die dat weigert. Zorg ervoor dat in elke gemeente homo’s kunnen trouwen en doe verder niet moeilijk over een enkele gewetensbezwaarde trouwambtenaar.”
Ook zijn collega prof. mr. drs. B. P. Vermeulen is die mening toegedaan. „Juridisch gezien is er weinig ruimte, maar waarom zouden we moeilijk doen? Het gaat maar om een beperkte groep gewetensbezwaarde trouwambtenaren.”
Dr. ir. M. T. Hilhorst van de afdeling medische ethiek van de Rotterdamse Erasmus Universiteit valt de twee hoogleraren bij. Hij geeft aan dat er in de medische wereld ook geen problemen zijn met gewetensbezwaarden. „Bij ons is het de professionele norm dat mensen zelf achter het uitvoeren van hun taak kunnen staan. Op een afdeling voor kankerpatiënten draait misschien 20 procent van het personeel op voor het verrichten van handelingen die euthanasie tot gevolg hebben. Uit respect voor elkaars persoonlijke overtuiging wordt de ruimte geboden om iets wel of niet te doen. Daar moeten we ruimhartig in zijn.”
Voorzitter Hans van Duijn van de Nederlandse Politiebond moet er niet aan denken dat agenten als robotten zouden functioneren. „Een volwassen democratische samenleving moet ruimte bieden aan gewetensbezwaren. We zijn een beschaafd land, waarin mensen kritisch naar hun eigen rol mogen kijken. De diversiteit in de maatschappij mag ook in organisaties zichtbaar zijn. Ik ben atheïst, maar ik begrijp de commotie rond trouwambtenaren totaal niet. Is het nu werkelijk zo erg dat er ambtenaren zijn die geen homohuwelijk willen sluiten? Dat probleem zie ik niet.”
Ambtenaren hoeven niet algemeen inzetbaar te zijn, stelt Van Duijn. „ Elk mens is anders. Om die reden moeten we mensen niet tot bepaalde taken dwingen die anderen ook kunnen doen.”
