12-10-2006 11:22
| Albert-Jan Regterschot
DEN HAAG - De technische gecompliceerdheid van de F-35 Joint Strike Fighter (JSF) vergroot het risico op kostenoverschrijdingen, concludeerde de Algemene Rekenkamer woensdag in een rapport. De stuksprijs van een toestel is nog maar het begin. Vernieuwingen van de software zullen de latere kosten flink opstuwen. De stuksprijs is daarom van ondergeschikt belang bij de vraag of Nederland de JSF moet kopen.
Omdat Nederland vroegtijdig in het JSF-project is ingestapt, zullen de door ons land aan te schaffen toestellen later vaker moeten worden bijgeschaafd. Dat leidt tot hogere kosten. Wat dat betreft snijden de conclusies van de Algemene Rekenkamer zonder meer hout. Lockheed bouwt de mogelijkheden van het vliegtuig in de loop der jaren steeds verder uit. Telkens is daarvoor een dure software-update nodig.
Bovendien: Niet ruim dertig jaar, zoals de F-16, maar ruim vijftig jaar moet de JSF straks heer en meester zijn in het luchtruim. Mede daardoor is het een uitdaging om het vliegtuig zo te bouwen dat het later kan worden aangepast, aldus JSF-programmamanager Tom Burbage van de Amerikaanse fabrikant Lockheed. „We bouwen het toestel nu strikt volgens de eisen die de afnemers eraan stellen. Maar er is veel meer mogelijk, alleen valt dat nu buiten de eisen en buiten het budget.”
De lange levensduur en grote gecompliceerdheid van een jachtvliegtuig maken het tot een harde eis dat het toestel is aan te passen. Het bewijs daarvoor levert de F-16, een typisch Koude Oorlogproduct uit de jaren ’70.
Nederland zet het vliegtuig nu in boven Afghanistan. Een totaal ander gebied dan het oorspronkelijke operatiegebied: de Noord-Duitse laagvlakte. Alleen dankzij ingrijpende, kostbare moderniseringen slaagt Defensie er in om de F-16’s zodanig bij de tijd te houden dat ze in Afghanistan een rol van betekenis spelen.
Die aanpassingen werpen aanwijsbaar vruchten af. De eerste Nederlandse F-16’s konden geen lasergeleide bommen naar hun doel leiden of schieten met radargeleide raketten. Slechts dankzij het later aanbrengen van die mogelijkheden kon een Nederlandse vlieger in 1999 een Joegoslavische MiG-29, een van de modernste Russische straaljagers, uit de lucht schieten. En in Afghanistan zijn het alléén maar lasergeleide bommen die worden gebruikt.
De aanschafkosten van mogelijk 85 exemplaren van de F-35 is daarmee slechts één kant van de medaille. Operationele kosten, waaronder sofwareaanpassingen, verdriedubbelen volgens deskundigen mogelijk de uiteindelijke investering. Maar dat hoort er blijkbaar bij.
Ook bij de concurrentie speelt niet het vliegtuig, maar de software een hoofdrol. De fabrikanten van de Franse Rafale, de Eurofighter Typhoon en de Saab Gripen brengen voortdurend nieuwe versies uit van hun toestellen. De belangrijkste wijzigingen zitten daarbij in de programmatuur.
Eén punt blijft in het Rekenkamerrapport onbelicht. De JSF bevat standaard veel systemen die bij de F-16 niet in het toestel zitten, maar eraan kunnen worden ’gehangen’. Apparatuur voor zelfverdediging en doelaanwijzing moesten bij de F-16 nog extra worden aangeschaft. Die kosten telden bij de aanschaf niet mee bij de stuksprijs, maar moesten later nog worden afgetikt. Wat dat betreft is de luchtmacht bij de JSF in één keer klaar. Al kost dat dan een paar centen en maakt het van de JSF een complete gevechtscentrale in plaats van een rechttoe-rechtaanvliegtuig.
De compleetheid van de Amerikaanse straaljager brengt nog een ander voordeel met zich mee. Nederland heeft minder toestellen nodig dan wanneer de keuze zou vallen op een JSF-concurrent. Dat drukt niet alleen de aanschafkosten, maar tikt op de langere termijn door in onderhouds- en personeelskosten.
De aanpasbaarheid van de JSF is uiteindelijk misschien wel de sterkste troef die Lockheed in handen heeft. Het ontwerp van de Rafale, de Eurofighter en de Gripen dateert uit de jaren ’80. Alle drie dragen ze de sporen van de Koude Oorlog. De JSF is van na die tijd.
De horizon ligt bovendien verder. De Saabfabriek heeft de laatste bestelde Gripen bijna afgeleverd en ook bij de andere toestellen zijn de orderboeken na 2015 leeg. Voor de JSF begint het dan pas.
