Naam: Johann Christian Andreas Doppler
Geboortedatum: 29 november 1803
Sterfdatum: 17 maart 1853
Nationaliteit: Oostenrijks
Vernoeming: Dopplereffect
Een baan in de wetenschap lijkt voor Doppler niet weggelegd. Als Christian in 1803 in het Oostenrijkse Salzburg het levenslicht ziet, is zijn familie bijna 130 jaar succesvol in de steenhouwerij. De jonge Doppler zal deze familietraditie voortzetten, verwacht z’n vader.
De slechte gezondheid van Doppler haalt echter een streep door deze plannen. Hij gaat studeren aan het Salzburg Lyceum en het Polytechnisch Instituut in Wenen en vindt bij het laatste instituut een tijdelijke baan als assistent-professor. Diverse onderwijsinstellingen schrijft hij daarna aan voor een vaste aanstelling. Als hij op het punt staat de oversteek te maken naar Amerika, gaat hij op de valreep in op een aanbod van een middelbare school in Praag. Zes jaar later -in 1841- maakt hij de overstap naar de Technische Universiteit in de Tsjechische hoofdstad.
Inmiddels heeft Doppler diverse wetenschappelijke publicaties op zijn naam staan, onder andere over optica, astronomie, magnetisme en elektriciteit. Deze werken verbleken echter bij zijn bekendste vinding, die hij op 25 mei 1842 presenteert. „De frequentie die een geluidsbron uitzendt, hangt af van de snelheid waarmee deze bron beweegt ten opzichte van de waarnemer”, stelt hij. Beweegt de geluidsbron naar de waarnemer toe, dan worden de geluidsgolven als het ware ingedrukt, wordt de frequentie hoger en klinkt dus de toon hoger. Doppler vergelijkt dit verschijnsel met een schip dat tegen de golven in vaart. „Hij zal dan meer golven tegenkomen dan waneer hij met de golven mee beweegt.”
Dopplers theorie geldt niet alleen voor geluid maar ook voor licht. In zijn wetenschappelijke artikel dat hij een jaar na de presentatie publiceert, staat een verklaring voor de kleuren van een dubbelster -twee of meer sterren die om elkaar bewegen- centraal. De kleur van de ster die naar de waarnemer toe beweegt, zal meer naar blauw verschuiven. De ster die van de waarnemer af beweegt, is iets roder.
De kleurverandering is echter zo klein, dat Doppler hem met de instrumenten van toen niet kan waarnemen. Anders is dat bij geluid. De Nederlandse meteoroloog Buys Ballot -die nogal kritisch staat tegenover Dopplers theorie- neemt in 1845 de proef op de som. Hij regelt een stoomlocomotief, twee hoornisten, enkele waarnemers met een absoluut gehoor en doet met toestemming van de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken een experiment op het spoortraject tussen Utrecht en Maarssen. Het resultaat: de luisteraars aan de kant horen inderdaad een hogere toon als de trein hun kant op komt.
Buys Ballot en Doppler beseffen niet dat de toepassingsmogelijkheden van het Dopplereffect zich uitstrekken tot vrijwel alle sectoren van wetenschap en techniek. Radarcontrole maakt er bijvoorbeeld gebruik van. De radar straalt een elektromagnetische golf met een bepaalde frequentie uit die weerkaatst wordt door een voorbijrijdende auto. Met het verschil tussen de uitgezonden en de teruggekaatste frequentie kan het apparaat de snelheid van de auto berekenen. Is die te hoog, dan zet een fototoestel het voertuig op de gevoelige plaat. Op een soortgelijke manier kan een arts met ultrasoon geluid de bloeddoorstroming onderzoeken en een meteoroloog windsnelheden berekenen.
Door de publicatie van het Dopplereffect rijst de ster van de Oostenrijkse wetenschapper. Hij wordt in 1850 directeur van de natuurkundige faculteit van de universiteit van Wenen, het hoogtepunt in zijn carrière. Inmiddels kampt Doppler met een ernstige longaandoening die hij in Praag heeft opgelopen. In de hoop dat een warmer klimaat wat verlichting zal geven, reist hij in november 1852 af naar Venetië. Zijn drie zoons en twee dochters wachten tevergeefs op zijn terugkeer. Zijn vrouw is net in Venetië gearriveerd als Doppler op 17 maart 1853 op 49-jarige leeftijd overlijdt.
