15-01-2010 15:34
| Janneke van Reenen-Hak
Een op de zeventien wereldburgers overlijdt vroeg of laat aan een muggenbeet. In Nederland is een allergische reactie zo ongeveer de vervelendste complicatie. Maar dat kan snel veranderen.
Het is al snel duidelijk dat het geen gewone griep is die de inwoners van het Noord-Italiaanse dorpje Castiglione di Cervia in augustus 2007 velt. Binnen twee weken zijn enkele tientallen mensen ernstig ziek. Hevige pijnen trekken door hun armen en benen, sommigen kunnen enige tijd nauwelijks lopen. De slachtoffers wonen bij elkaar in de buurt, maar opvallend genoeg worden lang niet alle leden van één gezin ziek. Pas na de epidemie zijn artsen in staat de boosdoener aan te wijzen.
De ellende begint op 21 juni, als een inwoner van Castiglione bezoek krijgt van een man uit India. Twee dagen later zoekt hij ernstig ziek zijn bed op, naar later blijkt geveld door het via muggen overdraagbare Chikungunyavirus. De infectie gaat gepaard met koorts en hevige gewrichtspijnen.
De al enkele jaren in Italië aanwezige, uit Azië afkomstige tijgermug gaat juist dat jaar in grote aantallen de bevolking te lijf. Met zo veel tijgermuggen in de buurt is het niet moeilijk te raden dat een van hen op zekere dag de zieke man bijt en het virus binnenkrijgt. De ziekteverwekker vermeerdert zich in de mug, die vervolgens nieuwe slachtoffers bijt en infecteert.
Met bovenstaand voorbeeld maakt muggenkenner Bart Knols in één klap duidelijk dat een beet van een kleine mug grote gevolgen kan hebben. „Over muggenbestrijding wordt altijd wat lacherig gedaan. Zo lang het niet misgaat, tenminste. Probleem is dat mensen de ernst van de situatie niet inzien, het is immers een indirect gevaar. Tot het moment dat er daadwerkelijk een probleem wordt gesignaleerd.”
Malaria is zo ongeveer de bekendste muggenziekte. Veel andere aandoeningen die het insect kan verspreiden, zijn tamelijk onbekend. Juist die categorie neemt tegenwoordig behoorlijk in omvang toe. De tijgermug bijvoorbeeld breidt zijn leefgebied met de dag uit, daarbij ijverig geholpen door klimaatverandering en vliegverkeer. In de jaren tachtig al duikt het in Azië en Afrika thuishorende, zwart-wit gestreepte mugje geregeld op in Amerika. Het gros lift mee met transporten van oude autobanden. De –wellicht met virussen besmette– eitjes die de mug in zijn thuisland op de banden achterlaat, overleven droge tijden prima. Als de band zich vroeg of laat vult met regenwater, komen de eitjes alsnog tot ontwikkeling.
Niet alleen zijn taaiheid maakt de tijgermug tot een van ’s werelds gevaarlijkste muggen. Meer dan twintig virussoorten weten in het diertje –dat overdag gemeen bijt– te overleven, waaronder de verwekkers van dengue (knokkelkoorts) en gele koorts.
Zuid-Europa kent al tientallen jaren forse overlast van de tijgermug. In Nederland is het in 2005 raak. Poolse arbeiders in de Haarlemmermeerse kassen zijn al wekenlang doelwit van een agressief mugje, voordat medewerkers van de Plantenziektekundige Dienst erachter komen dat de tijgermug zijn intrede in Nederland heeft gedaan. De bron is snel gevonden: een lading Lucky Bamboo, juist een paar weken daarvoor aangekomen uit Zuid-China. Het water waarop de nog altijd populaire plant wordt gekweekt, vormt voor tijgermuggen een ideale broedplaats.
Ruim vier jaar na deze ontdekking zijn de alarmbellen bij de overheid nog altijd niet gaan rinkelen. Knols kan zich daar erg druk over maken. „Ondanks dat er sinds januari vorig jaar wetgeving is die import van de mug moet tegengaan, treffen inspecteurs in augustus nog bij zes van de acht importeurs van Lucky Bamboo tijgermuggen aan. Komt er een nieuwe mug ons land binnen, dan moeten eerst drie ministeries zich over de zaak buigen voordat er van bestrijding sprake kan zijn. De Tweede Kamer wil een nultolerantie voor tijgermuggen en dat is een goede stap voorwaarts, maar het valt te bezien of minister Klink zijn beleid inderdaad betert. Er dient een resoluut beleid te komen om het importrisico van uitheemse muggensoorten zo veel mogelijk te beperken.”
De import van Lucky Bamboo uit het Verre Oosten is maar een van de zaken die Knols met argusogen volgt. Ook vanuit Zuid-Europa rukt de tijgermug zienderogen op. En er is meer. Veel virussen houden zich behalve bij mens en mug op in tal van andere diersoorten, wat maakt dat ze nauwelijks zijn uit te roeien. Een aantal daarvan vormt volgens Knols ook voor Nederland een bedreiging. „In 1999 bereikte het West-Nijlvirus New York. De ziekte heeft zich binnen vijf jaar over heel de Verenigde Staten verspreid. Inmiddels zijn er jaarlijks duizenden ziektegevallen en enkele honderden doden te betreuren.”
Niets doen, kan al in de nabije toekomst ingrijpende gevolgen hebben, stelt Knols. „Het is niet ondenkbaar dat baby’s in Nederland binnen een jaar of vijf hun middagslaapje onder een klamboe moeten doorbrengen, om muggenziekten te voorkomen.”
Hij raadt de overheid daarom aan vol in te zetten op muggenbestrijding. „Dat is voor de meeste infectieziekten de enige optie. Het kan ook, mits goed aangepakt. Malaria bijvoorbeeld is in grote delen van de wereld, waaronder Nederland, uitgeroeid. Ik ben niet voor niets positief.”
Mede n.a.v. ”Mug”, door Bart Knols, uitg. Nieuw Amsterdam, 2009, ISBN 978 90 468 0654 8; 255 blz., € 16,95.
Er is een tijd geweest dat collega’s het werk van insectenkenner (entomoloog) Bart Knols nauwelijks serieus namen.
Vol ongeloof lezen ze in 1996 in een wetenschappelijk tijdschrift over zijn ontdekking dat malariamuggen net zo verzot zijn op zweetvoeten als op –naar ongewassen voeten ruikende– Limburgse kaas. Om vervolgens te beseffen dat het wetenschappelijk tijdschrift waarin hij deze hilarische bevinding publiceert op 1 april is verschenen.
Toch is de wetenschapper achter dit onderzoek wel degelijk serieus. Knols is een man met een missie. Muggen fascineren hem, maar het leed dat ze wereldwijd veroorzaken, is zijn belangrijkste drijfveer. Dag in dag uit zet hij zich in om malaria en andere door muggen overgedragen ziekten uit te roeien.
Knols is een ambassadeur die zich opwindt over de lakse en trage overheid. Ook stoort hij zich aan collega’s die liever scoren met een artikel in een wetenschappelijk toptijdschrift dan dat ze zich druk maken over de impact van hun bevindingen voor Afrika.
De van oorsprong Wageningse wetenschapper begeleidt nog wel studenten, maar is de laatste jaren vooral druk als directeur van MalariaWorld, een onlinenetwerk van 5500 malariadeskundigen. Eind vorig jaar publiceerde Knols een zeer toegankelijk populair wetenschappelijk boek over zijn passie.
Ervaringsdeskundige Bart Knols –die zich voor zijn onderzoek vrijwillig door honderden muggen laat bijten– geeft tips voor thuis en op reis.
– Vermijd in huis het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Probeer vooral te voorkomen dat de beesten binnenkomen.
– Verminder het aantal broedplaatsen door zo veel mogelijk stilstaand water in de buurt weg te halen. Dat kan van alles zijn: plantenpot met schoteltje eronder, regenton, verstopte dakgoot, vijver.
– Maak gebruik van horren of klamboe. Let op kieren en gaatjes; muggen weten die prima te vinden. Sommige klamboes zijn geïmpregneerd met insecticide, dan zijn scheuren en gaatjes minder erg.
– Gebruik als dat nodig is een spray om een ruimte muggenvrij te maken. Denk ook aan de onderkant van het bed. Ventileer na een halfuur.
– De werking van antimuggenstekkers op basis van ultrasoon geluid is nooit bewezen. ‘Geurstekkers’ werken vaak wel, maar het is niet duidelijk of ze op termijn de gezondheid schade toebrengen.
– Het is een fabeltje dat muggen op licht afkomen. Ze reageren op lichaamsgeur, warmte en kooldioxide. De lamp uitlaten op de slaapkamer heeft dus geen enkele zin.
– Vertrouw niet op huismiddeltjes. Citroenplanten en knoflook helpen niet of niet voldoende.
