„Dat verrukkelijke plekje op deze dorre aarde”, noemde Albert Einstein Leiden. Zijn enthousiasme over de universiteitsstad zal niet alleen ingegeven zijn door de contacten met Leidse wetenschappers, maar ook door het verblijf bij de familie Ehrenfest aan de Witte Rozenstraat.
De benoeming van Einstein in 1920 als buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit Leiden loopt bijna uit op een politieke rel. Einstein zou in Brussel de revolutie gepreekt hebben en samenwonen met een rode gravin, aldus het ministerie van Onderwijs. Als de minister bij de universiteit navraag doet, blijkt hij Albert Einstein te verwarren met Carl Einstein. „Einstein doet niet in gravinnen, maar hij leeft samen met een jodinnetje”, is de reactie uit Leiden.
Heel verwonderlijk is de persoonsverwisseling niet. Albert Einstein had voor zijn benoeming al ruzie gehad met de universiteit door zijn voorstel om studenten uit lagere klassen gratis college te laten lopen. „Studeren is niet alleen iets voor rijken”, vond hij. De media schilderde Einstein daarom vaak af als een socialist.
Ongelijk
In een tijd die wel de tweede gouden eeuw voor de Nederlandse natuurwetenschap genoemd wordt, staat Einstein in contact met bijna alle Nederlandse topfysici. Het eerste contact met Leiden legt hij in 1901. Net afgestudeerd aan de technische hogeschool (ETH) in Zürich, is hij op zoek naar een promotieplaats.
Zijn oog valt op het beroemde laboratorium van Heike Kamerlingh Onnes, een bekende hoogleraar die als eerste ter wereld een temperatuur vlak boven het absolute nulpunt, -273 graden Celsius, bereikt. Samen met zijn vriend en collega Hendrik Antoon Lorentz heeft Kamerlingh Onnes de Leidse natuurkunde tot grote hoogte gebracht, aldus NRC-wetenschapsjournalist Dirk van Delft in zijn vuistdikke biografie over Kamerlingh Onnes.
Maar de correspondentie blijft eenrichtingsverkeer. Ook al heeft Einstein bij zijn sollicitatie zijn eerste publicatie in het Duitse vakblad ”Annalen der Physik” gevoegd plus een gefrankeerd kaartje zodat Kamerlingh Onnes alleen maar ja of nee hoeft in te vullen, het mag niet baten. „Onnes zocht assistenten met twee rechterhanden, en die had Einstein niet. En mocht Onnes bij Weber -in Zürich hoogleraar natuurkunde- om inlichtingen hebben gevraagd, dan kon deze hem wel eens hebben toevertrouwd dat zijn vroegere leerling Einstein tamelijk eigengereid was”, schrijft Van Delft.
Acht jaar later komt de correspondentie met Leiden alsnog op gang. Nu niet met Kamerlingh Onnes, maar met Hendrik Antoon Lorentz, in die tijd een wereldwijd bekend natuurkundige. Het contact begint in 1909 als Einstein een nieuw artikel naar Leiden stuurt. Hij is benieuwd naar het oordeel van de Leidse theoreticus. Aanvankelijk schrijft Lorentz alleen een korte reactie terug, maar later volgt een uitgebreide brief van dertien kantjes waarin Lorentz uitleg geeft en Einsteins mening vraagt.
Als Lorentz in 1912 Einstein noemt als zijn mogelijke opvolger, weigert Einstein. „Er ging een huivering door me heen”, schrijft hij later aan Paul Ehrenfest, die uiteindelijk de Lorentz-leerstoel overneemt. „Het zou een enorme druk op me gelegd hebben.” Ehrenfest heeft later erg onder deze druk geleden. Als hij in 1933 zelfmoord pleegt, is dat een grote klap voor Einstein.
Tijdens zijn verblijf in Leiden logeert Einstein altijd bij Ehrenfest in zijn huis aan de Witte Rozenstraat. Tot in de kleine uurtjes discussieert hij met de hoogleraar en zijn vrouw Tatjana, een wiskundige, over zijn theorieën. „Het was moeilijk om Einstein van zijn ongelijk te overtuigen”, zegt Tatjana later. „Ik heb hem eens op een fout gewezen in een vergelijking en het heeft me veel moeite gekost hem zover te krijgen dat hij dat veranderde.”
Het overlijden van Lorentz grijpt Einstein erg aan. Tijdens de begrafenis in 1928 zegt Einstein op zijn graf: „Lorentz heeft van zijn leven een kunstwerk gemaakt.” Later schrijft hij aan Museum Boerhaave in Leiden, naar aanleiding van de honderdste geboortedag van Lorentz: „Hij betekende voor mij persoonlijk meer dan alle anderen die ik op mijn levensweg heb ontmoet.”
Mede n.a.v. ”Heike Kamerlingh Onnes, een biografie”, door Dirk van Delft; uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam, 2005; ISBN 90 351 2739 0; 664 blz.; € 39,95.
