Iedere middelbare scholier gebruikt bij aardrijkskunde een atlas. Op latere leeftijd hebben velen hun schoolexemplaar nog in de kast staan. De Bosatlas is voor Nederlanders een begrip. Hij heet daarom ook wel ”nationaal monument”.
Volgens uitgever Noordhoff zijn Nederlanders zelfs in generaties in te delen aan de hand van de herinnering aan de omslag van de atlas. Een anekdote: Wanneer staatssecretaris Netelenbos in 1995 het eerste exemplaar van de 51e editie van ”De grote Bosatlas” in ontvangst neemt, merkt NOS-verslaggeefster Pauline Broekema verbaasd op: „Maar hij was toch donkerbruin?” Het is duidelijk dat de verslaggeefster haar middelbareschoolperiode lange tijd achter zich heeft liggen. De atlas heeft op dat moment al zo’n dertig jaar geen bruine omslag meer.
Het ontwerp dat Broekema voor ogen heeft, is dat van vlak na de Tweede Wereldoorlog. Halverwege de jaren zestig volgt een grijze omslag. In de jaren tachtig van de vorige eeuw krijgt de atlas voor het eerst een gestileerde wereldkaart op de cover. Eind jaren tachtig volgt een variant daarop, in heldere kleuren. De uitgever steekt in 2007 de 53e editie van de Grote Bosatlas opnieuw in een ander jasje: de continenten bleven, maar op de achtergrond verscheen een kustlandschap.
Handgetekend
De ‘vader’ van de schoolatlas, Pieter Roelf Bos, wordt op 19 februari 1847 geboren in de stad Groningen. Zijn vader, Pieter Pieters Bos, geeft daar les aan het plaatselijke Doofstommeninstituut. Ook Pieter jr. voelt zich aangetrokken tot het docentschap, net als zijn twee jongere broers.
Na het behalen van zijn diploma aan de Rijkskweekschool in Groningen geeft Pieter Roelf Bos van 1872 tot 1875 Nederlands en aardrijkskunde aan de Rijks-HBS in Warffum. Daar leert hij zijn vrouw kennen, Lamina Maria Rijkens. Samen krijgen ze een zoon, Pieter Gerrit Bos.
In 1875 keert de Groninger terug naar zijn geboortestad om daar aardrijkskunde te gaan doceren aan de Rijks-HBS. Een jaar later verschijnt van zijn hand het ”Beknopt leerboek der aardrijkskunde” bij uitgeverij J. B. Wolters. In het tekstboek verwijst Bos al naar zijn „schoolatlas waarvan dezer dagen de eerste kaarten bij den Uitgever dezes zullen verschijnen.” Deze eerste editie, met handgetekende kaarten, rolt in 1877 van de pers. Na tien jaar is dit werk de bestverkochte schoolatlas van Nederland.
10 Miljoen
Bij het maken van zijn kaarten hanteert Bos als motto een uitspraak van de Duitse geograaf Alexander von Humboldt: „Nur leer scheinende Karten prägen sich dem Gedächtnisse ein” (Alleen kaarten die leeg lijken, blijven in het geheugen hangen). Een atlas moet vooral duidelijk zijn, niet overladen met namen. Juist dan onthoudt een leerling hem.
Bos is ook terughoudend in het kleurgebruik. Kleur moet een duidelijke functie hebben en het didactische doel van de kaart versterken en niet verstoren.
Na enkele jaren verhuist het echtpaar Bos van de Sint-Walburgstraat naar de Nieuwe Boteringestraat. Beide huizen liggen op een paar minuten loopafstand van de hbs waar Bos lesgeeft en van de uitgeverij aan de Oude Boteringestraat. Vanuit dit stukje Groningen van minder dan 1 vierkante kilometer brengt ‘meester’ Bos de wereld in kaart.
Tot aan zijn overlijden in 1902 blijft hij auteur van de atlas. Daarna nemen andere cartografen het stokje van hem over. Inmiddels werkt een heel team van aardrijkskundigen aan de honderden kaarten van de Grote Bosatlas.
In 2008, ruim 130 naar na introductie van de atlas, telt de uitgever (inmiddels onder de naam Noordhoff) de verkoop van het 10 miljoenste exemplaar. Daarmee is de Bosatlas een van de meest succesvolle Nederlandse boeken. Hij krijgt zelfs een plaatsje in de dikke Van Dale en in het Groene Boekje.
Ook internationaal oogst het product van Nederlandse bodem waardering. In 1985 oordeelde de Unesco ”Conference on Education and Cartography” dat de Bosatlas behoort tot de top vier van toonaangevende atlassen van de wereld.
