„Sla handen ineen voor behoud kerken”

Steeds meer kerken en kloosters sluiten hun deuren en kerkelijke gemeenschappen hebben grote moeite de kosten voor het onderhoud van historische gebouwen en kunstschatten te dragen, aldus Van Vollenhoven.

Van de circa 19.000 kerken die ooit in Nederland gebouwd zijn, bestaan er op dit moment nog ongeveer 9000. Naar verwachting zullen de komende jaren zo’n 1500 tot 2000 kerken aan de eredienst worden onttrokken. Waar het monumenten betreft, zoeken kerkelijke en burgerlijke gemeenten vaak naar een nieuwe bestemming; bij niet beschermde gebouwen is de kans groot dat na sluiting sloop volgt.

Bovendien hoort een kerkgebouw bij een stad of dorp, zei Van Vollenhoven. „Voor mij persoonlijk was het een nare ervaring om te zien dat in 1968 de Liduinakerk in Schiedam, mijn geboorteplaats, werd gesloopt. Hierdoor verloor Schiedam toch zijn gezicht.”

Een van de grote opgaven in het Jaar van het Religieus Erfgoed is volgens Van Vollenhoven het exact in kaart brengen van het aantal kerken en de benodigde bedragen. Hij pleitte voor een informatiebank met goede voorbeelden van herbestemmingen. Ook moet er een financiële stimuleringsregeling voor herbestemmingen van religieus erfgoed komen, aldus de voorzitter van het restauratiefonds.

Van Vollenhoven opende donderdag het Jaar van het Religieus Erfgoed door een klok te luiden op het Domplein. Op het moment van de opening luidden overal in Nederland kerkklokken.

Bij een ijskapel die voor de speciale gelegenheid voor de Dom was gemaakt, sprak van Vollenhoven de hoop uit het religieuze erfgoed in Nederland niet voor de ogen te zien smelten.

Voor de opening was er in de Domkerk een bijeenkomst waarin theologe Jacobine Geel een debat leidde over de toekomst van religieus erfgoed. Vertegenwoordigers van verschillende godsdiensten en kerken namen deel aan de discussie.

Donderdag werd een eerste inventarisatie van religieus erfgoed in Nederland gepresenteerd. Daaruit blijkt dat in Nederland 8500 tot 9500 religieuze gebouwen telt. Van deze gebouwen hebben er ongeveer 3700 de status van rijksmonument.

De Rooms Katholieke Kerk bezit volgens eigen opgave 1693 kerken. Hoewel de Protestantse Kerk in Nederland aanzienlijk minder leden heeft, beschikt zij over meer kerken: 2319. De twee grootste kerken in Nederland gaan ervan uit dat een kwart tot bijna een derde van die gebouwen de komende tien jaar sluit. Van de 150 grote rooms katholieke kloostercomplexen die er nu nog zijn, zullen naar schatting twintig tot dertig over tien jaar nog zusters, paters en broeders herbergen.

In Nederland staan 150 synagoges. Daarvan zijn er nog vijftig als gebedsruimte in gebruik. Voor een deel van de overige is een andere bestemming gevonden, maar voor andere moet dat nog gebeuren.

Moskeeën
Het aantal moskeeën zal in de toekomst stijgen, zo is de verwachting. Nu zijn er ongeveer 450. Vroeger werden kerken of andere gebouwen tot moskee verbouwd, maar tegenwoordig worden steeds meer nieuwe moskeeën gebouwd.

Tijdens een persconferentie in Nationaal Museum van Speelklok tot Pierement in Utrecht zei Wim Eggenkamp, voorzitter van het bestuur van de Stichting 2008 Jaar van het Religieus Erfgoed, dat niet de kerken maar de gemeenschap uitmaakt wat waardevol religieus erfgoed is. Monumenten kunnen heel lelijk zijn, maar omdat de gemeenschap ze waardevol vindt, blijven ze in stand.

Eggenkamp onderstreepte het belang van burgerlijke gemeenten bij de instandhouding van het religieus erfgoed. Hij prees de gemeente Maastricht, die heeft nagegaan welke kerkgebouwen de komende jaren waarschijnlijk hun religieuze functie verliezen. De wethouder stapt dan naar het kerkbestuur om samen een nieuwe functie voor het gebouw te zoeken.

In het kader van het Jaar van het Religieus Erfgoed heeft het VSBfonds een prijsvraag uitgeschreven voor het beste plan voor herbestemming van religieus erfgoed. De hoofdprijs bedraagt 100.000 euro.

Het bisdom Den Bosch deelde donderdag mee dat het parochies wil stimuleren hun kerk overdag open te stellen, ook als er geen liturgieviering is. Ruimere openingstijden maken het mogelijk de kerk voor bezinning, gebed of het opsteken van een kaarsje te bezoeken. Openstelling van de 400 kerken zou de drempel verlagen voor mensen die belangstelling voor de kerk hebben, maar zich niet direct door een liturgische viering aangesproken voelen.

Uit angst voor diefstal en vandalisme zijn de meeste kerken in het bisdom zoals elders in Nederland buiten de liturgische vieringen dicht. Door technische voorzieningen te treffen kunnen parochies de kerken wel openen. Het bisdom denkt aan beveiligingscamera’s, alarminstallaties en aan verplaatsing of beveiliging van de kunstwerken.

Verscheidene parochies lossen het probleem nu op door in het portaal achter in de kerk een metalen hek of glaswand te plaatsen, waardoor mensen wel een blik in de kerk kunnen werpen. Elders is een dagkapel overdag open. Het bisdom juicht zulke initiatieven toe, maar vindt het jammer dat niet de gehele kerk te bezichtigen is.

Het bisdom begint een project om kerkgebouwen die nu overdag dicht zijn, zeker vier uur per dag open te stellen. Via diverse maatregelen, zoals beveiliging van de ruimte rond het altaar, kan in veel gebouwen het risico dat met ruimere openstelling gepaard gaat tot een ook voor de verzekeraar aanvaardbaar niveau worden teruggebracht, zelfs als er geen vrijwilligers zijn om de kerk te ‘bewaken’.

Het bisdom opent een helpdesk voor advies aan parochies die hun kerkgebouw overdag willen openstellen. Bovendien komen de eerste twintig deelnemende parochies in aanmerking voor een eenmalige subsidie van 3000 euro om voor de openstelling noodzakelijke maatregelen te treffen.