BAARN – Zelf betitelde hij zich als „een mannetje uit het stof.” De kerkhervormer Johannes Calvijn zou het er waarschijnlijk niet mee eens zijn geweest: zijn naam op een kerkgebouw. Toch is het door de jaren heen wel gebeurd. In Europa nauwelijks, in Amerika veel vaker.
Met grote letters staat het op de gevel, over de volle breedte boven de dubbele voordeur: Calvijnkerk. Wie over de Tromplaan in Baarn rijdt, zal de naam niet snel over het hoofd zien. Hier kerkt de plaatselijke hervormde gemeente van Gereformeerde Bondssignatuur. Sinds 1970 prijken de letters, gemaakt uit massief plaatstaal, op de gevel.
De vereniging Calvijn, opgericht door de vermaarde ds. I. Kievit, belegde vanaf 1925 samenkomsten in het gebouw. Dat gebeurde vanwege het gebrek aan gereformeerde prediking binnen de plaatselijke hervormde kerk. In 1970 kregen de leden van de vereniging het recht officiële kerkdiensten te gaan houden.
Een naam was toen snel gekozen. Gemeentelid en oud-ouderling W. van Olst, die de letters op de kerk indertijd zelf maakte, kan zich er geen discussie over herinneren. „Sinds 1925 sprak men over ”gebouw Calvijn”. Ten tijde van ds. Iz. Kok, toen er ambtelijke diensten belegd mochten gaan worden, koos de gemeente voor de naam Calvijnkerk. Dat voorstel is met algemene stemmen aangenomen”, aldus Van Olst.
In de tijd van ds. I. Kievit was er een enorme aandacht voor Johannes Calvijn, weet ds. A. Jonker, die tot februari predikant was in de Baarnse Calvijnkerk. „Kievit studeerde veel in het werk van Calvijn. De naam die hij voor de vereniging koos, zal ook het verschil in positie benadrukt hebben met de andere hervormde predikanten die toen in Baarn stonden.”
Toerist
Baarn is in kerkelijk Nederland uniek gebleven met de keuze voor Calvijn als naamgever aan een kerkgebouw. Terecht, vindt Calvijnkenner prof. dr. H. J. Selderhuis. De hoogleraar aan de Theologische Universiteit Apeldoorn kijkt ervan op dat Nederland een Calvijnkerk binnen de grenzen heeft. „Als je Calvijn had kunnen uitnodigen voor de opening, dan was hij niet gekomen”, stelt prof. Selderhuis. „Hij was erg bescheiden over zichzelf. In zijn tijd kwamen er al mensen als toerist naar Genève om hem te zien. Daar is hij niet positief over. Hij had ook moeite met het begrip calvinisme. En het is veelzeggend dat hij na zijn dood in een anoniem graf begraven wilde worden.”
Desondanks kozen groepen Nederlandse en Hongaarse emigranten die in Amerika een gemeente stichtten, met regelmaat de naam Calvijn voor hun kerk.
Er zijn gemeenten die inmiddels worstelen met die erfenis. Mark Tippin, predikant van de Calvin East Presbyterian Church in Detroit (VS): „Sommige mensen die hier voor het eerst komen, vragen: Is Calvijn hier de dominee?”
Zijn Calvijnkerk, opgericht in 1939, bestaat inmiddels voor 70 procent uit zwarte Afro-Amerikanen. Tippin: „Onze naam zegt sommige gemeenteleden niets. Ook buitenstaanders hebben geen idee waar presbyteriaans of Calvijn voor staat. Ze denken dat we een sekte zijn.”
Daarom wil Tippin liever af van de naam. „Ik denk dat hij gekozen is om de theologische basis van deze gemeente te benadrukken. Persoonlijk zegt de naam mij niet veel. Ik onderschrijf Calvijn in zijn kritische houding ten opzichte van de mens en zijn accent op de majesteit van God. Maar ik denk dat Calvijn zich zou generen als hij zag dat er kerken naar hem genoemd zijn.”
Een andere naam zal het gemakkelijker maken een brug te slaan naar de wijk waarin de kerk staat, denkt Tippin. Op de website van de gemeente staat een oproep geld te doneren voor activiteiten rond de naamsverandering. Tippin: „We willen veranderen van een geïnstitutionaliseerde kerk naar een missionaire groep gelovigen.”
Waar ze in Detroit geld moeten inzamelen voor een nieuwe identiteit, is dat aan de andere kant van de oceaan vanzelf gegaan bij de Calvijnkerk in het Duitse Düsseldorf. De gemeente van de Evangelische Kirche die hier samenkwam, vergrijsde. Zes jaar geleden werd het gebouw daarom te koop gezet. Vanuit de Koreaanse gemeenschap in Düsseldorf meldde zich een charismatische gemeente als koper. Nu staat er op het gebouw ”Full Gospel Christengemeinde” en komen er ’s zondags honderden evangelische Koreanen samen in de voormalige Calvijnkerk.
Identiteit
Wie zijn kerk vernoemt naar de Geneefse reformator, maakt vooral een statement. Dat denkt hoogleraar Nederlandse geschiedenis en Amerikakenner James Kennedy. Hij is geboren in Amerika en kent het verschijnsel van dichtbij. „Mijn ouders woonden op een steenworp afstand van een Calvin Christian Reformed Church.”
De Amsterdamse hoogleraar begrijpt dat christenen met de naamkeuze Calvijn en zijn nagedachtenis wilden eren, en de naam ook bewust kozen om daarmee zichzelf te profileren. „Het vernoemen van een persoon die de identiteit van de theologische basis van de gemeente bepaalt of die aan de wieg staat van een bepaalde geloofstraditie, is in Amerika gebruikelijker dan in Nederland. In Amerika zijn ook kerken die naar John Knox, de Schotse reformator, vernoemd zijn. Ik verwacht overigens niet dat de naam Calvijn in Amerika een florissante toekomst heeft. Steeds minder Amerikanen weten wie Calvijn was.”
Droevig is het lot van de Calvijnkerk in het Canadese LaGuerre. De inwoners van het dorpje, die grotendeels leefden van scheepsonderhoud, stichtten de gemeente in 1847, in een reactie op de theologische ontwikkelingen in de Schotse nationale kerk van die dagen. De Calvijnkerk werd voorzien van een orgel, hoewel daar in de gemeente ook weerstand tegen bestond. Het dorp begon twee jaar na de bouw van de kerk leeg te lopen. Nu resten van de ooit fraai ontworpen neogotische kerk nog slechts vier muren, en groeien de struiken door de raamopeningen heen. Zo zal Calvijn het waarschijnlijk óók niet graag gezien hebben.
