„De seculiere religie erkent het heilige en verhevene niet”

Toch ziet prof. Henk Geertsema de kwestie meer als een botsing van religies dan van beschavingen. „Die twee staan natuurlijk niet los van elkaar. Maar in de botsing gaat het om twee visies die beide universele geldigheid opeisen. Dat is typerend voor een religie. Een beschaving daarentegen is altijd geografisch en historisch beperkt”, aldus de emeritus hoogleraar reformatorische wijsbegeerte.

Welke religie botst hier dan met de islam?

„De seculiere religie. Deze levensbeschouwing heeft dan wel geen rituelen, maar raakt wel de diepste overtuiging en claimt daarvoor absolute geldigheid. Ook niet-christelijke filosofen erkennen soms dat het liberale denken vandaag alle kenmerken van een religie heeft. Alleen erkent deze ’religie’ het heilige en verhevene niet. Daarom begrijpt het ook godsdienstige gevoelens bij anderen niet. Het erkent alleen burgers. Zodoende stuit het verbod op godslastering op weerstand.

Mijn indruk is dat de Deense krant Jyllands-Posten, geïnspireerd door deze overtuiging, geen grenzen meer in acht neemt. De persvrijheid is voor deze redactie absoluut, omdat ze uitgaat van autonome burgers. Dit botst natuurlijk met de islam.

Overigens is onze persvrijheid ook niet onbeperkt. ”Mein Kampf” mag niet worden verkocht en het ontkennen van de Holocaust is strafbaar.”

Als het heilige in dit wereldbeeld niet bestaat, vanwaar dan de behoefte anderen erin te kwetsen?

„Misschien is het een geldingsdrang of een afzetten tegen het eigen verleden. Hoewel ik niet zeg dat deze krant dit boosaardig heeft bedoeld, zit er zeker wel iets kwaads in deze houding.

Ik heb begrepen dat Jyllands-Posten tekenaars heeft uitgenodigd om reactie uit te lokken, als een protest tegen zelfcensuur. Nu de reactie veel sterker is dan verwacht, zegt de hoofdredacteur dat hij niet bedoelde te kwetsen. Maar zo’n excuus is niet sterk. Een deskundige redactie had kunnen weten hoe eerbiedig gelovigen omgaan met het heilige. Misschien was het daarom ook wel gewoon domheid.”

Dat onbegrip bestaat echter ook aan de andere kant, meent Geertsema. „In het Westen kennen we een onderscheid tussen cultuur en religie. Zelfs als christenen zijn we min of meer gewend aan de privatisering van godsdienst. In de islamitische wereld is dat echter absoluut niet zo. Men begrijpt daarom de Deense premier Rasmussen niet als hij zegt dat hij door de persvrijheid niet verantwoordelijk is voor deze prenten. In de moslimcultuur heeft de regering meestal wel controle over de pers.”

Zou betere informatie wederzijds botsingen dan kunnen voorkomen?

„Ten dele wel. Als je over de islam wilt tekenen, moet je weten dat het afbeelden van de profeet verboden is, enigszins vergelijkbaar met het beeldverbod uit het Oude Testament. Ook is niet alleen de inhoud van de Koran heilig, maar ook het papieren boek zelf. De Amerikanen hebben zich hierin eens vergist door er oneerbiedig mee om te gaan. Zulke dingen moet je gewoon weten.”

Zouden christenen zich in vergelijkbare gevallen ook zo beledigd voelen?

„Wij zijn aan veel gewend geraakt. De ontwikkeling is in onze samenleving geleidelijk gegaan. Maar als dit bij ons in de zestiende en de zeventiende eeuw zou zijn gebeurd, waren de betrokkenen er ook niet zonder kleerscheuren van afgekomen. En op dit moment wordt over het gebruik van geweld binnen het christendom natuurlijk anders gedacht.”

Zullen we dit, gezien de groeiende spanningen met moslims, de komende tijd vaker meemaken?

„Dat kan zeker. Het antiwesters denken zit vrij diep in de Arabische wereld. Zeker tot aan de vijftiende eeuw was de Arabische cultuur superieur aan de Europese. Vanaf de zestiende eeuw zijn de Europeanen de Arabieren voorbijgestreefd op punten als architectuur, wetenschap en politieke en economische macht. Vanaf het kolonialisme begon dat weerstand op te roepen. In de twintigste eeuw kwam Israël daar bij als politiek en religieus probleem. En door de globalisering dringt de westerse cultuur vandaag aan alle kanten binnen. Soms ook heel decadent, natuurlijk.

Het is begrijpelijk dat er spanning ontstaat als islamieten vanuit dat minderwaardigheidsgevoel naar Irak en Afghanistan kijken. Er hoeft dan maar een kleine lont te worden ontstoken. De consumentenboycot leidde bij Deense bedrijven al tot ontslagen. Het Westen is erg gevoelig voor dit middel, dat ik overigens volkomen legitiem acht. Ook christenen kunnen soms zoiets overwegen. Achter het geweld gaan denk ik echter andere dan religieuze motieven schuil.”

Kan de toenemende spanning tussen Europeanen en moslims uitmonden op een sfeer waarin een ”Reichskristallnacht” tegen Joden in 1938 zich kan herhalen? In Denemarken is er al een actie geweest niet meer bij moslims te kopen.

„Dat hoop ik niet. Maar het gevaar van polarisatie is zeker aanwezig, zowel binnen de westerse samenlevingen zelf als tussen de westerse en islamitische. De Amerikaanse filosoof Samuel Huntington, die de theorie over de ”botsing van de beschavingen” heeft ontwikkeld, is om diezelfde reden ook tegen multiculturele samenlevingen. Beschavingen moeten volgens hem geografisch gebonden blijven. Maar de werkelijkheid is anders.”

Pleit u voor zelfcensuur?

„In elk geval voor verantwoordelijkheid. Het idee dat ”alles moet kunnen” zit in ons westerse denken, maar daarin moeten we ons matigen. Wel vind ik dat er ruimte moet zijn voor godsdienstkritiek, zowel in de richting van het christendom als de islam. Maar je dient geen enkele waarheid meer als alleen het middel -een cartoon van Mohammed- de ander al beledigt.”

Dit is het tweede deel in een serie naar aanleiding van de islamitische verontwaardiging over de Deense spotprenten van de profeet Mohammed.