BERLIJN – Juist als dinsdag politici van over de hele wereld voor de Afghanistanconferentie naar Nederland komen, vliegt premier Balkenende naar Berlijn om de tentoonstelling ”Het calvinisme in Duitsland en Europa” te openen.
Het geraas van schroefboren overheerst de ruimte in het Duitse Historische Museum. Ook het opzetten van een tentoonstelling over het calvinisme is ambachtelijk handwerk.
Twee medewerkers van het museum spannen zich in om antiek avondmaalsservies uit te pakken en uit te stallen. Even verderop plaatsen anderen vergeelde boeken op een steun. Overal zie je papieren met daarop de details over wat waar moet staan en vooral hoe.
Conservator dr. Ansgar Reiss loopt ertussendoor en geeft hier en daar aanwijzingen. Zijn dikke map houdt hij binnen handbereik. Over de plaats en presentatie van alle objecten is lang nagedacht door wetenschappers van verschillende organisaties. Het museum organiseert de tentoonstelling in samenwerking met de Johannes a Lascobibliotheek in het Noord-Duitse Emden, waar al sinds de Reformatie een sterke Nederlandse invloed bestaat.
Schilderijen overheersen de uitstalling. „Alleen originele werken”, licht woordvoerder dr. Rudolf Trabold toe, terwijl een levensgroot portret van de gravin van Palts langsrolt.
Allereerst herbergt de expositie in Berlijn de portretten van Calvijn, Melanchthon en Willem van Oranje. Minder gebruikelijk is de voorstelling van Calvijn die met enkele collega’s door Genève wandelt. Het beeld van de schilder is direct duidelijk: Calvijn geeft de richting aan; de anderen luisteren. Dat maakt het werk voor een tentoonstelling als deze wel bijzonder bruikbaar.
Gebraden kalf
Toch zijn er ook kritischer voorstellingen. Trabold wijst op een kunstwerk waarop Calvijn met Luther en de paus aan tafel zit. Luther met de luit op zijn knie en Calvijn snijdend aan een gebraden kalf. Het moet de eenheid van alle christenen uitdrukken. „Eigenlijk een heel actueel thema”, glimlacht Trabold.
Andere schilderijen maken duidelijk dat de leer van de Reformatie niet altijd voor zoete koek werd geslikt. Logisch, stelt de museumwoordvoerder. „Weinig mensen zijn zo verschillend gewaardeerd als Calvijn. Maar tegelijk moet je zeggen dat vrijwel niemand zo lange tijd zo’n sterke invloed heeft gehad op wetenschap, politiek en kunst als hij.”
Twee koperen harnassen geven aan dat het in de Reformatie niet altijd bleef bij een woordenstrijd. Het museum geeft de Tachtigjarige Oorlog in Nederland een prominente plaats. Daarmee kun je namelijk uitleggen hoe internationaal het calvinisme was en welke gereformeerde bondgenootschappen er bestonden.
De Hervorming plaatste het Woord en de verkondiging centraal. Hoe kan men dat beter verbeelden dan met een kansel, moeten de Duitsers hebben gedacht.
De Nederlandse prof. Renger de Bruin staat te glimmen bij het preekstoeltje uit Utrecht. De katheder komt uit de Hongaarse studentenkerk in de Domstad. „Mooier kun je het Europese karakter van het calvinisme niet illustreren”, aldus prof. De Bruin, conservator van het Centraal Museum in Utrecht.
Hij overlegt met een Duitse museummedewerker over de zandloper naast de kansel. Die gaf in vervlogen tijden aan hoeveel tijd de predikant nog had. „We hebben de doorlooptijd gemeten: 43 minuten”, lacht De Bruin.
Ingetogenheid
De Utrechtse conservator kwam vorige week met een vrachtauto vol leenmateriaal uit diverse Nederlandse musea naar Berlijn. Alleen al uit zijn eigen museum zijn 22 stukken ter beschikking gesteld. Nederland is de grootste ‘leverancier’ van materiaal voor de Duitse tentoonstelling.
Deze tentoonstelling over het calvinisme eindigt niet met het beeld van Abraham Kuyper, die veel invloed op Balkenende heeft gehad. Hij sluit af met een „mentaliteitsbeeld”, legt dr. Reiss uit.
Een metersgroot schilderij uit 1659 toont de ernstige en in het zwart geklede bestuursleden van het weeshuis in Emden. Zelfs het kind dat langsloopt is een en al ingetogenheid. Daarop volgt een eigentijdse fotocollage van twee Nederlandse fotografen met twaalf kleurrijk geklede reformatorische vrouwen uit Nederland. Allen in dezelfde pose. Ernaast hetzelfde beeld van twaalf mannen in zwarte ambtskleding. En met deze beelden van diepe ingetogenheid stapt de bezoeker het bruisende Berlijn weer in.
De tentoonstelling in het Deutsches Historisches Museum duurt tot 19 juli. In hetzelfde museum is van 16 tot 18 april een wetenschappelijk symposium over het calvinisme.
