DORDRECHT – Hij krijgt er bijna calvinitis van, een Calvijnziekte. Nee, geen moeheid, onderstreept prof. dr. Richard Muller. „Maar laten we niet overdrijven: Calvijn was geen oorspronkelijk theoloog. Hij wílde dat ook niet zijn. Orthodoxie is nooit oorspronkelijk, maar koppelt altijd terug naar het geloof van de kerk en de Heilige Schrift.”
Prof. Muller is als systematisch theoloog verbonden aan Calvin Theological Seminary in Grand Rapids (VS) en internationaal kenner van Calvijn en het calvinisme. Hij voelde zich thuis op het congres over Calvijn en de gereformeerde orthodoxie, vorige week in Dordrecht, én het grootscheepse Calvijncongres in Genève vorige maand. Toen voerden tientallen wetenschappers het woord over Calvijn. „Veel Calvijn-congressen gaan alléén maar over Calvijn, maar dit congres en ook dat van Genève plaatst Calvijn in een context. Dat moet veel meer gebeuren.”
Continuïteit
Prof. Muller staat bekend als iemand die in tal van publicaties de continuïteit van Calvijn en de gereformeerde orthodoxie heeft geleerd. „Je mag een theologisch probleem in deze tijd best vergelijken met wat Calvijn ervan zegt, maar lees dan Calvijns uitspraken in de context van de zestiende eeuw. Wie op een andere manier Calvijn benadert, doet dat om eigen leerstellige redenen en is anachronistisch bezig.”
De Amerikaanse hoogleraar ziet Calvijn als een vertegenwoordiger van een confessionele identiteit zoals die vorm kreeg in zestiende-eeuwse geloofsdocumenten. „Deze identiteit kreeg verder na hem vorm in de zeventiende eeuw, maar in meer academische en precieze vorm, met name in de gereformeerde scholastiek. Je kunt niet zeggen dat Calvijn erg geporteerd was van de middeleeuwse theologie, maar zijn kritiek op de scholastiek is vaak verkeerd begrepen. Calvijn was als humanist getraind en zijn theologie kende zeker een leerstellig geheel. Er is bij hem continuïteit met de na-Calvijnse orthodoxie maar ook onderscheid. Traditie heeft altijd verscheidenheid in zich. Je kunt de ontwikkeling na Calvijn als een verdere ontvouwing van de vroege Reformatie zien, soms ook verdieping, maar in een geheel andere tijd opnieuw geformuleerd.”
Sommigen beweren dat wat bij Calvijn in evenwicht was, later bij de scholastiek uit elkaar is getrokken.
„Het is maar wat je met evenwicht bedoelt. Ook bij de scholastiek gold de prioriteit van de openbaring, waaraan de rede ondergeschikt is. Calvijn gebruikte rationele argumenten. Hij wilde laten zien dat theologie niet onlogisch en irrationeel is. Er zijn wetenschappers die Calvijn tot de grootste systematische theoloog van de zestiende eeuw hebben uitgeroepen, anderen zeggen precies het tegenovergestelde. Beide oordelen zijn onjuist. Calvijn was een voorbeeld van de zestiende-eeuwse schrijver die voortborduurde op de theologie vóór hem.”
Kan een methode ook niet van invloed zijn op de inhoud?
„Natuurlijk drukt een methode altijd een stempel op de inhoud, maar dat betreft alleen de manier waarop je de dingen formuleert en hoe de vorm de context van een nieuwe tijd stempelt. De scholastieke methode is anders dan de catechetische methode. De scholastiek is een benadering die redeneert aan de hand van effecten of oorzaken. De ”Institutie” is geen academisch werk, maar een handboek voor predikanten om de inhoud van de Schrift te kennen. De scholastiek heeft dat later op een meer academische en precieze wijze gedaan, maar nogmaals in hetzelfde raamwerk als waarin Calvijn theologiseert.”
Is Calvijn de wettige erfgenaam van Dordt?
„De Dordtse synode is gematigder en genuanceerder dan Calvijn, en wel op het punt van de vrije wil en de infralapsarische inzet. Dordt is duidelijk in het feit dat het offer van Christus voor de hele wereld is, maar alleen effectief voor de uitverkorenen. Calvijn is daar minder duidelijk in, of liever gezegd: hij heeft dat punt niet uitgewerkt. De Dordtse synode heeft de canones zo geformuleerd dat zowel zij die een particuliere verzoening als zij die een verzoening voor de hele wereld leerden, de laatste onderscheiden van een algemene verzoening, zich erin konden vinden. Calvijn heeft nooit de vraag behandeld of Christus wel voor alle mensen gestorven is. Het Evangelie is voor iedereen, stelde hij, en dat maakt de prediking universeel.”
Calvijn wordt nog steeds gezien als de uitvinder van de dubbele predestinatie.
Muller zucht zichtbaar. „Hij heeft die leer niet uitgevonden maar ontleend aan theologen vóór hem. Kernpunt voor hem is dat het aantal verkorenen en verworpenen vaststaat. De verwerping is niet alleen een passief voorbijgaan, maar een daad van God. Maar de verworpenen gaan niet verloren omdat ze verworpen zijn, maar vanwege hun zonde.”
Calvijn wordt wereldwijd herdacht. In welk deel van de wereld is hij vooral relevant?
„Overal in de wereld, in Amerika, Europa, Azië en Australië, zijn er gereformeerde of presbyteriaanse kerkverbanden waar Calvijn nog steeds relevant is. Maar ook binnen deze verbanden en daaraan verbonden seminaries wordt verschillend over Calvijn gedacht. Dat geldt ook voor Nederland, waar Apeldoorn en Kampen weer afwijken van andere universiteiten.”
Wat is voor u de relevantie van het Calvijn-jaar?
„Naast de talloze nieuwe boeken over Calvijn, zie ik een tendens om Calvijn eerlijk te behandelen. Calvijn was een van de grootste invloedrijke theologen die een specifieke, gereformeerde traditie hebben gestempeld. Maar daarnaast was hij een groot organisator van de kerk en vernieuwend op het punt van liturgie en kerkorde.”
