Nederland moet in 2010 kiezen voor een nieuw gevechtsvliegtuig. De JSF is met zijn stealtheigenschappen aanmerkelijk minder zichtbaar op de vijandelijke radar dan de Gripen NG. Op de voordelen van stealth is echter ook het nodige af te dingen.
De F-16 loopt tegen het einde van z’n levensduur. Technisch kan het toestel nog best een aantal jaren mee. Operationeel loopt het op z’n laatste benen. Defensie kan bij de vervanging van de vloot kiezen uit drie kandidaten: de JSF, de Gripen Next Generation en de F-16 Advanced.
Een belangrijk verschil tussen de drie vormt stealthtechnologie. ”Stealth” is een verzameling eigenschappen om vliegtuigen (en schepen) ’onzichtbaar’ te maken voor de vijand. De JSF (officieel F-35) wordt ontwikkeld als stealthjager, de Gripen NG en de F-16 Advanced zijn gebaseerd op het traditionele bouwconcept.
Eerste klap
De stealthtechnologie, een reactie op de ontwikkeling van radar, is ontworpen om met een uitgekiende vormgeving te voorkomen dat stralen worden teruggekaatst naar de radar van de tegenstander. In de tweede plaats moet een speciale coating op de huid de vijandelijke radarstralen (5-13 gigahertz) zo goed mogelijk absorberen.
De waarde van stealth in gevechtssituaties is ruimschoots bewezen. De westerse troepen zetten stealthvliegtuigen in bij de bevrijding van Koeweit in 1991 (Desert Storm), het optreden boven Kosovo in 1999 (Allied Force) en de invasie van 2003 in Irak. Deze slecht zichtbare gevechtsjagers slaagden er meermalen in zwaar bewaakte doelen aan te vallen die voor conventionele gevechtsvliegtuigen nauwelijks bereikbaar waren.
Stealthvliegtuigen zijn evenals ’gewone’ vliegtuigen niet in staat vijandelijke luchtdoelraketten volledig te ontlopen. De technologie geeft een luchtmacht wel aanmerkelijk meer mogelijkheden de vijandelijk luchtafweer uit te schakelen door als eerste een klap uit te delen.
De groeiende verkoop van moderne Russische luchtafweersystemen (SA-10, SA-12 en SA-20) aan meerdere regimes (Venezuela, Iran enz.) onderstreept het belang van stealth voor westerse krijgsmachten. Deze techniek kan essentieel zijn om deze systemen te elimineren en overwicht in de lucht te verkrijgen. Een F-16 komt nooit door een woud aan SA-20’s, denken deskundigen.
Beperkingen
Ondanks sommige juichverhalen over stealth, kleven er echter ook een aantal beperkingen aan deze techniek. De ontwikkelingskosten van dit type vliegtuig liggen bijvoorbeeld aanzienlijk hoger dan die van een gangbaar toestel. Stealth levert per definitie een zwaarder vliegtuig op met bijbehorende extra brandstofkosten, ook bij niet-stealthmissies. Bovendien vraagt het onderhoud van de speciale coating op de vliegtuighuid aanmerkelijk meer geld, waarbij mogelijk extra voorzorgsmaatregelen nodig zijn ter bescherming van onderhoudspersoneel.
In de tweede plaats is de voorsprong door stealth relatief. De ontwikkeling van radarsystemen staat namelijk niet stil. Het is niet uitgesloten dat vijandelijke mogendheden in de toekomst in staat zullen zijn met verbeterde radars ook stealthvliegtuigen te detecteren.
Deskundigen verschillen van mening op dit punt. Volgens sommigen kan deze dreiging al in 2010-2015 gaan spelen. Anderen wijzen erop dat nog géén fabrikant werkt aan speciale antistealthversies. Hoewel deze ontwikkeling niet is uit te sluiten, wijzen andere ingewijden dit punt als speculatief van de hand.
Een krijgsmacht kan op dit moment zijn detectiemogelijkheden tegen stealthtoestellen al vergroten door het gebruik van radar met zogenaamde multispectrale sensoren. Deze kunnen, geplaatst op verschillende locaties, met behulp van computers een combinatie maken van radar, geluid en infrarood, waardoor de kans op detectie wordt vergroot. Via datalinks kunnen vijandelijke luchtverdedigingsjagers naar het binnendringende toestel worden geleid.
Vuurt een gevechtsvliegtuig met stealthkarakteristieken een lucht-luchtraket af, dan ontstaat er een steekvlam. Voldoende voor infrarooddetectoren om de kist enigszins te traceren, ook al beweegt de raket zich van het toestel vandaan. Alleen al het opengaan van een deur van het interne wapenruim maakt de zichtbaarheid eventjes sterk groter.
Levensduur
In de derde plaats zijn stealthvliegtuigen dusdanig ontworpen dat ze zo min mogelijk warmte afgeven. Dit zou ze juist zichtbaar maken op infraroodapparatuur. Nadeel hiervan is dat de hitte niet via sleuven en roosters het toestel kan verlaten, maar bij de JSF bijvoorbeeld wordt ’opgeslagen’ in de interne brandstoftanks. Welke invloed deze hitteopbouw heeft op de levensduur van boordsystemen moet in de praktijk blijken. Lockheed Martin doet hier met twee testtoestellen onderzoek naar.
In de vierde plaats beperkt het stealthontwerp een gebruiker in het aanbrengen van toekomstige wijzigingen. Een fabrikant kan het toestel bijvoorbeeld niet zomaar voorzien van externe antennes. Hiervoor zal altijd (in de beperkte interne ruimte) een oplossing moeten worden gezocht. Ingewijden werpen echter tegen dat het exterieur van de F-16 tijdens zijn hele levensduur nauwelijks is gewijzigd.
Mocht de stealthtechnologie in de toekomst worden ingehaald door geavanceerdere radarsystemen, dan moeten de prestaties van stealthtoestellen vanaf zo’n moment worden vergeleken met de capaciteiten van niet-stealthtoestellen. Daarbij wint de Gripen het op onderdelen van de JSF, terwijl bij andere de verschillen kleiner worden.
Kortom, stealth biedt grote voordelen, maar is niet het einde van alle tegenspraak.
Dit is het tweede deel van een drieluik over de opvolging van de F-16. Morgen deel drie.
