Icoon van een eigen industrie

Het uitgehongerde 15-jarige meisje -op 12 juni is het 75 jaar geleden dat zij werd geboren- dat crepeerde in de kou van het vernietigingskamp Bergen-Belsen is na zestig jaar op de achtergrond geraakt. Als icoon, of symbool van het goede, uit de twintigste eeuw leeft zij voort. Haar dood was nodig om ster te worden.

Het gezicht van het Joodse meisje dat het leven liet in het grootste Duitse concentratiekamp is over de hele wereld bekend. Haar vader, Otto Frank, fotografeerde graag. Veel van deze foto’s zijn in de loop van de tijd gepubliceerd. Toch heeft Anne Frank vele andere gezichten gekregen door mensen die zich gesterkt voelen door het lezen van haar dagboek.

„Iedereen kan zijn of haar eigen Anne Frank-beeld maken, gebaseerd op lezing en eindeloze (her)interpretatie van het dagboek”, zegt David Barnouw, woordvoerder van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). Barnouw is mede-auteur van het jongst verschenen boek over Anne Frank. In ”De vele gezichten van Anne Frank; visies op een fenomeen” is een groot aantal artikelen over Anne gebundeld. De artikelen zijn chronologisch geplaatst. Hierdoor laat het boek zien hoe het Anne Frank-beeld in de loop van de jaren is veranderd. Het eerste artikel is van de bekende historicus Jan Romein, die op 3 april 1946 in Het Parool zijn commentaar gaf.

Romein leest het dagboek van Anne Frank -de eerste bescheiden oplage van 1500 stuks is juist verschenen- in één adem uit. „Toen ik het uit had, was het nacht en het verwonderde mij, dat het licht nog brandde, dat er nog brood en thee te krijgen waren, dat ik geen vliegtuigen hoorde ronken en geen soldatenlaarzen klonken op straat, zóó had de lezing mij gevangen en teruggevoerd naar de onwezenlijke wereld, die nu al bijna weer een jaar achter ons ligt.”

Verfilmd
Dat het overbekende dagboek van Anne Frank -met meer dan 30 miljoen exemplaren wereldwijd- is uitgegeven en niet met de honderden andere dagboeken ligt opgeslagen in de archieven van onder meer het NIOD, is voornamelijk aan de vasthoudendheid van vader Otto te danken. Hij reist van de ene naar de andere uitgever om het product van zijn dochter te slijten. Niemand toont interesse. Eindelijk, na ruim een jaar zoeken, blijkt een uitgever bereid dit boekje te drukken. Het begin van een hype is geboren.

Hierna neemt de carrière van Anne een hoge vlucht. Duitse en Franse vertalingen verschijnen in 1950; Engelse en Amerikaanse uitgaven komen in 1952 op de markt. De Nederlandse druk beleeft dan al zijn zesde editie.

De grote triomf begint evenwel niet in Nederland maar in Amerika, waar in 1955 in New York de toneelbewerking van Annes dagboek in première gaat. Anne wordt een ster. „Dat komt vooral doordat het Joodse element uit de film is verdwenen. Anne wordt geportretteerd als een Amerikaanse levenslustige tiener, vervuld van optimisme”, zegt G. van der Stroom, die de uitgave van het nieuwste boek over Anne redigeerde.

Hoogleraar H. A. Gomperts, die in Het Parool van 28 april 1956 een recensie schrijft over de Amerikaanse film, komt tot dezelfde conclusie. „Het is een handig in elkaar gezet kitschwerkje, dat bijzonder weinig te maken heeft met Het Achterhuis. Aan dat dagboek zijn enkele uiterlijke omstandigheden ontleend, die zijn opgevuld met anekdotes over het onderduiken die in het relaas van Anne Frank niet voorkomen. De personen zijn sterk gewijzigd en vereenvoudigd. Het stuk is een nieuw ding, dat onder valse vlag vaart; een kitsch-ding, dat wij hier, hoop ik, niet te zien zullen krijgen. Zo groot kan onze behoefte aan massaal-beleven van het individuele toch nog niet zijn.”

Een andere recensent schrijft: „Wie met buitenlandse Joden in aanraking komt, merkt dat voor hen het Nederlandse Jodendom van tegenwoordig gesymboliseerd wordt door Anne Frank, ja dat er vele Amerikanen zijn bij wie het woord Nederland als eerste associatie de naam van dit meisje oproept.”

Beroemd
De beroemdheid van Anne gaat zo ver dat steeds meer mensen haar schuilplaats aan de Prinsengracht in Amsterdam willen bezoeken. Vorig jaar maakten bijna 1 miljoen mensen de trip naar het ’bedevaartsoord’. Meer dan de helft van hen zijn Amerikanen en Britten. Slechts 10 procent komt uit Nederland.

Van der Stroom: „Anne geldt vooral als een symbool van hoop en dient als waarschuwing voor de toekomst. Voor solidariteit met de in het jonge verleden vermoorde Joden lijkt in die beeldvorming amper plaats te zijn. Deze divergerende richtingen hebben ervoor gezorgd dat de verhouding tussen de populaire Anne en de Joodse gemeenschap lange tijd enigszins moeizaam is gebleven. Deze gemeenschap had bij haar miljoenenvoudige rouw geen boodschap aan een quasi-religieuze icoon van heilige onschuld, waardoor identificatie van niet-Joden met het slachtoffer meer voor de hand leek te liggen dan vereenzelviging met de daders. Die gerichtheid op het slachtoffer biedt de mensheid de kans haar slechte geweten schoon te wassen.”

De neerlandicus vindt de onderduik van Anne „atypisch, want de meesten doken niet in gezinsverband onder. De veramerikanisering van Anne Frank doet geen recht aan de geschiedenis van het Europese Jodendom; de gruwelijkheden én de nazi’s blijven in boek, drama en film buiten beeld, waardoor je soms bijna zou vergeten dat Anne moest onderduiken en aan haar einde kwam vanwege haar Joodse geboorte.”

In de kiem gesmoord
Door haar dagboek is Anne Frank „het meest beroemde meisje van de twintigste eeuw” geworden, zoals de Amerikaanse hoogleraar A. H. Rosenfeld het in 1991 uitdrukte. „Straten, scholen en jongerencentra dragen haar naam, zoals standbeelden, postzegels en herdenkingsmunten haar beeltenis dragen. Jongerenorganisaties, bossen en stichtingen zijn naar haar vernoemd. Balletten, requiems en cantates zijn voor haar geschreven. Gedichten en liederen zijn voor haar gecomponeerd. Publieke figuren van alle soorten, van politici tot religieuze leiders, refereren aan haar en citeren uit haar boek. Al die dingen dragen ertoe bij dat haar naam, haar gezicht en haar lot ons voortdurend voor ogen worden gehouden.”

Hetzelfde geldt inmiddels voor het Anne Frankhuis in Amsterdam. De Amerikaanse hoogleraar J. E. Young schreef in 1994: „Voor volwassenen blijft het een heiligdom van de onschuld, een museum dat toont wat hun al bekend was. Anne Frank is voor veel volwassenen de belichaming van het onschuldige slachtoffer, het kind wier leven de nazi’s in de kiem hebben weten te smoren, maar niet haar hoop voor de toekomst.”

Icoon
Voor pubers liggen de zaken iets anders. „Voor hen bieden de ervaringen en observaties van Anne Frank misschien wel de enige min of meer directe toegang tot de periode van de Tweede Wereldoorlog. De bekendheid met deze dramatische episode in de vaderlandse geschiedenis is bedroevend onder de opgroeiende jeugd”, aldus Young. „Al die bezoekers die langs het kamertje van Anne trekken, kennen allemaal een andere Anne.”

Miljoenen mensen over de hele wereld leren de holocaust kennen via Anne Frank. In Amerika en in veel Europese landen wordt haar dagboek op school klassikaal gelezen. De Joods-Italiaanse auteur Primo Levi schreef eens: „Een enkele Anne Frank ontroert ons meer dan de ontelbaren die net zo leden als zij, maar wier beeld in de schaduw is gebleven. Misschien moet dat ook zo zijn: als we het leed van alle mensen moesten en konden mee-lijden, zouden we niet kunnen leven.”

In een tijd waarin men het „slachtofferschap celebreert, waarin zwarten hun wortels zoeken in de slavernij en Armeniërs hun identiteit definiëren tegenover die van de Turken is, zeker in Amerika, de holocaust religie geworden. Elke staat heeft zijn eigen holocaustmuseum.”

Joden reageren hierop door te zeggen dat het zo prominent naar voren halen van Anne Frank als hét holocaustslachtoffer doet vergeten dat ze slechts een van de vele slachtoffers was, niet meer en niet minder. Het vertellen van dat ene verhaal werkt versimpelend. Voor dat ene verhaal houdt men bovendien al jaren vast aan de pure, onbedorven Anne Frank, de toneel-Anne.