Bij een flinke sneeuwbui in november zie je ze overal opduiken. Fotografen die een sprookjesachtige wereld op de gevoelige plaat vastleggen. Dat worden de kerstkaarten voor volgend jaar, denk je dan. Ook Bijbelgetrouwe christenen sturen elkaar in december onbekommerd royaal besneeuwde heilwensen toe. Gezegende kerstdagen, knus bij de kachel.
Marco Boer was aangenaam verrast toen hij eind vorig jaar een commentaar in het Reformatorisch Dagblad las over ”Heilwensen”. Daarin werden kunstenaars uitgedaagd om kerstkaarten te ontwerpen die de boodschap van Kerst beter verbeelden dan de geijkte romantische plaatjes vol geurende dennen, glimmende ballen en knerpende sneeuw. „Dat stukje heb ik uitgeknipt, het was me uit het hart gegrepen”, zegt de aquarellist uit Hendrik-Ido-Ambacht, die in het dagelijks leven als beleidsmedewerker bij de gemeente Barendrecht werkt. „Ik heb de uitdaging aangenomen en ben aan de slag gegaan.” Intussen hangen zes aquarellen met ”Realistische Kerstgedachten” in de wachtkamer van een tandartspraktijk.
Boer heeft ze zelf ook wel eens gemaakt, bekent hij: sfeervolle kerstkaarten met een hoog Anton Pieckgehalte. „Nu versturen we al enige jaren geen kaarten meer in december. Want waar gaat het eigenlijk over? Waarom doen we dit wel met Kerst en bijvoorbeeld niet met Pinksteren? Het zal er wel mee te maken hebben dat we in deze donkere maand sterker geneigd zijn naar elkaar om te zien. Het is meer een sociaal gebeuren dus. Maar met de diepste inhoud van het kerstfeest heeft het niet te maken. Veelzeggend is dat veel reformatorische christenen bewust wenskaarten zonder Bijbeltekst versturen. Ik heb dat altijd heel vreemd gevonden. Met Kerst gaat het toch om het vleesgeworden Woord?”
Overbekend
Dat is ook de reden dat Boer voor de serie ”Realistische Kerstgedachten” eerst een aantal Bijbelteksten uit het Oude en Nieuwe Testament bij elkaar zocht die betrekking hebben op de komst van Christus in het vlees. Bij de keuze speelden twee overwegingen mee. „Ik wilde niet uitkomen bij de traditionele voorstellingen van herders of wijzen. Die zijn overbekend. En het moesten teksten zijn waarbij ik me een beeld kon vormen. Niet elk Bijbelgedeelte is even geschikt om te verbeelden. Steeds bedacht ik: wat zie ik erbij? Bovendien moest ik ervoor waken om te gaan romantiseren of aan inlegkunde te doen.”
Boer kwam uit bij Schriftwoorden als „Hij is als een rijsje voor Zijn aangezicht opgeschoten, en als een wortel uit een dorre aarde” (Jesaja 53:1), „Alzo lief…” (Johannes 3:16) en „Zijn barmhartigheid is van geslacht tot geslacht over degenen, die Hem vrezen” (Lukas 1:50). „Ik wilde niet een tekst ophangen aan een plaatje, maar een bepaald idee nader uitwerken. Op die manier ontstaat een beter product dan wanneer je zomaar wat gaat improviseren.”
Tijdens het project merkte Boer hoe lastig het is om los te komen van bestaande beelden. „Zeker als het over het kerstfeest gaat, hebben we allemaal vaste voorstellingen op het netvlies: herders, engelen, wijzen uit het Oosten, een stal met kribbe. Het is natuurlijk de taak van een kunstenaar om iets aan het bestaande toe te voegen, maar dat is heel lastig. Aan de andere kant is het zo dat er niets nieuws is onder de zon, zoals in Spreuken staat. Dat relativeert het probleem weer een beetje.”
Experiment
Het kerstkaartenproject had voor Boer een experimenteel karakter. „Als je de aquarellen naast elkaar legt zie je grote verschillen in benadering, stijl en techniek. Ze zouden door diverse mensen gemaakt kunnen zijn. Dat komt omdat ik allerlei dingen heb uitgeprobeerd, ook om mijn techniek te verfijnen. De aquarel ”Het volk, dat in duisternis wandelt, zal een groot licht zien” heb ik bijvoorbeeld heel snel, bijna nat in nat, op papier gezet. Het is meteen de meest abstracte afbeelding, terwijl ik over het algemeen juist heel realistisch werk. Dat laatste blijkt wel uit de andere aquarellen in deze serie.”
In zijn kerstkaarten heeft Boer een brug willen slaan naar de eigen tijd. „Het zijn geen illustraties van Bijbelteksten, maar ze hebben een diepere betekenis. Ik heb mij bij het maken van de aquarellen steeds afgevraagd: hoe maak ik de toeschouwer duidelijk wat het kerstfeest werkelijk betekent? De tekst ”Mijn ogen hebben Uw zaligheid gezien” uit Lukas 2:30 is een citaat van Simeon, die in de tempel het Kind Jezus in zijn armen houdt. Die woorden heb ik vertaald naar onze tijd door een jong meisje bij een geopende Bijbel af te beelden. Wat voor Simeon zichtbare werkelijkheid was, is voor het geloofsoog ook nu nog te ’zien’ in het Woord.”
Sfeertje
Dat betekent dat de aquarellen van Boer niet onmiddellijk associaties met het kerstfeest oproepen. Boer: „Dat heeft natuurlijk in eerste instantie te maken met het feit dat we heel sterk voorgeprogrammeerd zijn door de beelden die kunstenaars in het verleden hebben gemaakt. Ons kijken wordt bepaald door wat we hebben meegekregen. Kerst brengen we nu eenmaal in verband met herders, kribbetjes, wijzen en sneeuwlandschappen. Van dat sfeertje moet je als kunstenaar zien los te komen. Dat wil niet zeggen dat je dan per se abstract moet gaan werken. Ook realistische kunst kan een vervreemdend effect hebben, aan het denken zetten, vragen oproepen. Het is ook een kwestie van opvoeden, mensen met minder vanzelfsprekende zaken in aanraking brengen.
Bij het maken van de aquarellen heeft Boer rekening gehouden met de reformatorische doelgroep. „Om mensen te bereiken moet je soms iets van je eigenheid inleveren. Het zou misschien ook goed zijn om de bijbehorende teksten op de kaarten af te drukken, zodat Woord en beeld één geheel vormen. Maar uitgevers zullen altijd een commerciële afweging maken, ook als het om kerstkaarten gaat. En dan liggen Anton Pieckachtige plaatjes altijd beter in de markt dan kunstzinnige verbeeldingen van het Kerstevangelie.”
www.aquarelkunst.nl.
Ontwerp een kerstkaart
Ze vallen weer bij bosjes op de deurmat: kerstkaarten. De heilwensen (met of zonder Bijbeltekst) gaan doorgaans vergezeld van romantische afbeeldingen: een lief landschap met dennenbomen, een vage foto van champagne en kaarsen, glinsterende ballen, kerk of kerstklokken, rode linten, vakwerkhuisjes à la Anton Pieck en vooral sneeuw, heel veel sneeuw.
Maar of dat alles strookt met de toegewenste ”Gezegende Kerstdagen” valt te betwijfelen. De cultuurredactie van het Reformatorisch Dagblad roept kunstenaars daarom op om tegen de heersende mode in een kerstkaart te ontwerpen die recht doet aan de Bijbelse boodschap. En ook nog aardig is
om te versturen.
De voorwaarden:
1. Het ontwerp heeft een briefkaartformaat (148 x 100 mm) of is gemaakt volgens deze verhouding.
2. De inzending wordt digitaal verstuurd naar kerstkaart@refdag.nl of per post naar Reformatorisch Dagblad, postbus 670, 7300 AR Apeldoorn, t.a.v. cultuurredactie en m.v.v. Kerstkaart. Vergeet ook niet uw persoonlijke gegevens te vermelden.
3. De inzending dient uiterlijk 1 april bij de redactie binnen te zijn.
4. Meerdere inzendingen per persoon zijn mogelijk met een maximum van drie.
5. Maximaal één inzending per persoon wordt met een prijs beloond.
6. Medewerkers van de EMG zijn uitgesloten van deelname.
7. Het beeldrecht van de inzendingen berust bij het Reformatorisch Dagblad.
8. Over de uitslag kan niet worden gecorrespondeerd.
En verder…
1. Een jury beoordeelt de inzendingen.
2. De winnaar ontvangt een geldbedrag van 250 euro.
3. De winnende kerstkaart wordt op de markt gebracht door de Stichting Woord en Daad.
4. Uit tien andere geselecteerde inzendingen kiezen de vrijwilligers van Woord en Daad er vijf die samen met het winnende ontwerp als set worden uitgegeven.
