Frontale aanval op de trouwambtenaar

Van Dalen van het COC wil graag in gesprek met Schalk en Voogt en onderbreekt er zelfs zijn vakantie in Zwitserland voor. Het geeft aan hoe hoog de homobeweging de kwestie van de trouwambtenaren op de agenda heeft staan. „Het ligt voor ons heel principieel”, stelt de COC-voorzitter. „Hoe willen we dat onze samenleving functioneert?” Hij schetst „klip en klaar” het uiteindelijke doel van het COC: „Alle ambtenaren in Nederland moeten zonder aanzien des persoons de wet uitvoeren. Het moet niet uitmaken of er een homopaar of een heterostel voor hen staat.”

Toch moet Van Dalen het de Rotterdamse advocaat Voogt nageven dat op dit moment juridisch gezien gewetensbezwaarde trouwambtenaren alle bescherming genieten. Voogt verdedigde met succes bij de Commissie Gelijke Behandeling (CGB) de met ontslag bedreigde Leeuwardense trouwambtenaar Nynke Eringa.

Voogt: „Het maakt ook geen enkel verschil voor de rechtsbescherming of het nu om bestaande of om toekomstige trouwambtenaren gaat. De Algemene wet gelijke behandeling (AWGB) maakt wat dat betreft geen enkel onderscheid.”

Veel gemeenteraden nemen momenteel moties aan die het onmogelijk maken voor gewetensbezwaarden om nog trouwambtenaar te worden. Is dat juridisch houdbaar?

Voogt: „Als zich bij de CGB een nieuwe zaak zou voordoen en de commissie zou een consistent beleid voeren, dan is er geen andere keus dan de gemeente in het ongelijk te stellen. Mits er maar andere ambtenaren bereid zijn het huwelijk van een homopaar te voltrekken. De uitspraken van de commissie zijn niet bindend, dus is het vervolgens de vraag of een rechter de uitspraak van de CGB zal overnemen. Dan zal die eerst moeten bekijken of de AWGB is geschonden. Vindt de rechter van wel, dan ligt de zaak simpel en wordt de gewetensbezwaarde ambtenaar in het gelijk gesteld. Vindt hij van niet, dan zal hij de desbetreffende grondrechten tegen elkaar afwegen: het discriminatieverbod aan de ene kant en de vrijheid van godsdienst aan de andere kant.”

Volgens de advocaat blijft het lastig om op voorhand in te schatten hoe een rechterlijke beslissing zal uitvallen. Toch heeft hij goede hoop op een voor gewetensbezwaarden positieve uitkomst: „Tot voor kort was iedereen die hierover iets te zeggen had, het erover eens dat de inbreuk op het recht van het homopaar minimaal is zolang het maar kan trouwen. Hooguit krijgt het niet de ambtenaar die het graag had willen hebben. Daarentegen is de inbreuk op de vrijheid van de ambtenaar op zich heel groot, want bij hem gaat het om zijn broodwinning. In dat geval gaat het recht van de ambtenaar voor. De toenmalige bewindslieden Cohen en Kalsbeek, de regeringsnota over de grondrechten en allerlei instanties hebben dat helder aangegeven.”

Van Dalen: „U doet de kwestie af met een juridisch verhaal. Maar er zit duidelijk een politiek element in de huidige discussie. Bovendien bestaat hét homohuwelijk niet. De wet kent slechts één huwelijk, of het nu om homo’s of hetero’s gaat. Een ambtenaar die geen homohuwelijk wil voltrekken, weigert dus een deel van de wet uit te voeren. Feitelijk legt hij daarmee zijn moreel oordeel over ieder huwelijk: jullie wil ik wel trouwen, want jullie zijn hetero; maar anderen wil ik niet huwen, want die zijn homo. Dat oordeel past niet bij een ambtenaar. Hij moet slechts kijken of het huwelijk wordt voltrokken conform de regels. Het ceremoniële element van een huwelijk wordt schromelijk overdreven. Ik krijg nu bijna het gevoel dat de overheid haar zegen moet geven over het huwelijk. Dat gebeurt in de kerk en daar bemoei ik me niet mee.”

Schalk: „Toch begrijp ik u niet. Als ik naar de paragraaf in het nieuwe regeerakkoord kijk, dan staat daar hetzelfde als wat destijds door de regering is toegezegd. Als er moeilijkheden voor ambtenaren zouden ontstaan, worden er maatregelen getroffen.”

Van Dalen: „Klopt. Op dat punt is er een groot misverstand bij mijn achterban, maar het gaat vrijwel om dezelfde houding als die van het vorige kabinet van CDA, VVD en D66. Het probleem is nu alleen dat het zwaard van Damocles boven ons hangt, omdat er een wettelijke regeling dreigt als er zich in de praktijk problemen voordoen. Daar zijn we faliekant op tegen.”

Ontslag
Met enige voldoening kijkt de COC-voorzitter naar de gemeente Drimmelen. Daar krijgt een ambtenaar die geen huwelijk van een homopaar wil sluiten, vermoedelijk andere taken. „Voor mij hoeft hij echt niet ontslagen te worden, maar hij mag geen huwelijken meer sluiten. Een ambtenaar kan niet alleen maar een deel van de wet uitvoeren. Dan moet hij desnoods een andere baan uitzoeken.”

Voogt: „U moet uitkijken niet door te schieten in uw redenering. Eigenlijk zegt u dat een ambtenaar nooit gewetensbezwaren mag hebben en nooit een eigen morele overtuiging mag hebben en alleen maar uitvoerder van de wet is. Dan zijn we terug in een periode waar we met z’n allen niet zo vrolijk van worden. Door zo’n denkwijze zijn in het verleden toch ook nare dingen gebeurd. Eeuwenlang was er geen homohuwelijk. Dan moeten jullie nu niet zo flauw doen over ambtenaren die daar moeite mee hebben. Het lost ook niets op om die buiten de deur te zetten, want die mensen blijven moeite hebben met het homohuwelijk.

Daarnaast heeft het ook geen zin ambtenaren met het pistool op de borst te dwingen homoparen te trouwen. Het is toch niet leuk om getrouwd te worden door iemand met een zuur gezicht die een zo kort mogelijke toespraak houdt? Bovendien hebben we in Nederland altijd ruimte geboden voor mensen met gewetensbezwaren, of het nu om het de militaire dienstplicht of om het homohuwelijk gaat.”

Van Dalen: „U schetst een karikatuur. Een dienstplichtige werd gedwongen om in het leger te gaan. Een ambtenaar van de burgerlijke stand kiest zelf voor die baan, wordt betaald door de overheid en heeft bovendien een eed afgelegd. Dan mogen we niet toestaan dat hij zich daar niet aan houdt. De prijs daarvan mogen we niet bij de maatschappij neerleggen. De gewetensbezwaarde ambtenaar moet dat offer zelf maar opbrengen.”

Voogt: „Wat is dan die prijs? Ieder homopaar kan gewoon trouwen.”

Schalk: „Daarnaast hecht ik eraan te benadrukken dat het bij gewetensbezwaarde ambtenaren niet gaat om het afwijzen van personen. Ze hebben alleen bezwaren tegen de openstelling van het huwelijk voor mensen van gelijk geslacht.”

Van Dalen: „Toch voelt het door mijn achterban wel degelijk als een persoonlijke forse afwijzing. Weet u, het raakt het diepste van ons wezen.”

Persoonlijke levenssfeer
Het COC baarde enkele weken geleden opzien door gemeenten te vragen aan trouwparen bekend te maken wie de ambtenaren zijn die gewetensbezwaren hebben tegen het trouwen van een homopaar. Onbegrijpelijk, stellen Voogt en Schalk. „Dat is een inbreuk op iemands persoonlijke levenssfeer.”

Voogt: „Op deze wijze zet het COC een ambtenaar op de markt met de bedoeling iemand in het openbaar te vernederen.”

Van Dalen: „Uitgaande van de politieke realiteit dat er ambtenaren zijn die geen homoparen in het huwelijk willen bevestigen, vragen wij slechts aan gemeenten om duidelijk te maken wie dan die ambtenaren zijn. Het is bijzonder pijnlijk dat een bruidspaar een vriend heeft die homo is, en die op hun trouwdag moet zeggen: „Joh, jullie trouwambtenaar heeft mij vorige week nog geweigerd te trouwen.” Bovendien vraag ik me af waarom een trouwambtenaar wel een homo zou mogen weigeren en niet een moslim. Het hek is straks van de dam.”

Schalk: „Het verschil is dat een ambtenaar die moslims zou weigeren dan doelbewust personen discrimineert en in het geval van een homopaar het erom gaat dat wij er vast van zijn overtuigd dat het huwelijk door God zo niet is bedoeld.

Ik begrijp u niet. U zegt er tientallen jaren voor gestreden te hebben dat homo’s dezelfde rechten krijgen als hetero’s. Nu ontzegt u gewetensbezwaarde ambtenaren het recht op hun baan. U zegt in feite ook tegen medici die niets van abortus willen weten: „Jullie horen niet meer in een ziekenhuis, want abortus is een van de taken die je moet uitvoeren.” Terwijl het juist de kracht is van onze samenleving om via wetgeving ruimte te scheppen voor andersdenkenden, om op die wijze de samenleving leefbaar te houden.”

Van Dalen: „In het publieke domein moet er worden gehandeld zonder aanzien des persoons. Een ambtenaar van de burgerlijke stand heeft een monopoliepositie en moet de wet uitvoeren. Zijn persoonlijke overtuiging moet hij thuislaten. Zo simpel is dat. Gaan we straks deze discussie soms herhalen als de regering het lesbisch meemoederschap heeft geregeld (een kind mag dan twee moeders hebben en geen vader, red.)? Ik wil niet de situatie krijgen dat een lesbisch paar bij de balie van het gemeentehuis een kind laat bijschrijven in het paspoort en de ambtenaar van de burgerlijke stand zegt: „Even een ogenblikje. Ik roep een andere ambtenaar, omdat ik vind dat u dit niet mag doen.””

Voogt: „Waarom heeft u er zo veel moeite mee dat hij een andere ambtenaar roept? Wat is het probleem? Ik denk dat we verder komen als we elkaar wederzijds respecteren. Waarom doen jullie zo moeilijk? Waarom wordt deze kwestie op deze manier uitgespeeld? En waarom wordt gezegd: Jij mag geen trouwambtenaar meer zijn en wij willen jou niet?”

Van Dalen: „Ik moet ervan kunnen uitgaan dat de wet op mij wordt toegepast zonder aanzien des persoons. De overheid mag niet toestaan dat iemand zegt: Ik lust jou niet. Zó ervaart de homogemeenschap dat nu.”

Grondwet
Met zijn standpunt dat iedere ambtenaar de wet moet uitvoeren, ziet Van Dalen volgens Voogt artikel 6 van de Grondwet over het hoofd: „Iedereen heeft het recht zijn godsdienst of levensovertuiging, individueel of in gemeenschap met anderen, vrij te belijden. Om die reden heeft een ambtenaar ook rechten ten opzichte van zijn werkgever.”

Van Dalen: „Laat ik benadrukken dat wij geen heksenjacht op gewetensbezwaarde ambtenaren hebben willen ontketenen en uit zijn op hun ontslag. Daarentegen mag van toekomstige ambtenaren worden geëist dat ze de wet uitvoeren. Zo dient ook het regeerakkoord te worden uitgelegd.”

Schalk: „Dat zou betekenen dat er over een x-aantal jaren geen trouwambtenaren meer zijn met gewetensbezwaren tegen het homohuwelijk. Daarmee sluit u bewust een bevolkingsgroep uit van dit ambt, maar er ligt al een uitspraak van de CGB over een kwestie in de gemeente Hattem dat dit niet kan.”

Van Dalen: „We zien het aantal gewetensbezwaarde trouwambtenaren afnemen. Dat is ook ons doel. Wij willen een ongelooflijk principiële kwestie niet slechts met praktische oplossingen afdoen. Homo’s hebben recht op respect.”

Anderzijds is het taalgebruik van homo’s op internetfora niet bepaald vriendelijk en respectvol. Woorden als ChristenhondenUnie zijn schering en inslag. Moet u uw achterban niet oproepen tot respect voor andersdenkenden?

Van Dalen: „Dat geeft aan hoe diep deze discussie homo’s raakt. Wij vinden het een waanzinnig belangrijk onderwerp.”

Schalk: „Door de opstelling van het COC zijn nu al problemen ontstaan, zoals in Drimmelen, waar een trouwambtenaar met ontslag wordt bedreigd. Zo dwingt u het kabinet met wettelijke initiatieven te komen om de rechtszekerheid van ambtenaren te waarborgen, zoals in het regeerakkoord al is aangekondigd.”

Van Dalen: „Die wettelijke regeling komt er niet. Dan zou in de wet moeten worden aangegeven dat er verschil is tussen een hetero- en een homohuwelijk. Daarover gaat de strijd. Wij gaan dit op geen enkele manier meemaken. Ik heb ook niet de indruk dat de CU daarvoor staat te popelen en met dit thema een bom onder het kabinet wil leggen. De enige escape voor ambtenaren is een uitspraak van de rechter. Dat zien we dan wel. Ons doel blijft een samenleving waarin iedere trouwambtenaar gewoon de wet uitvoert en ongeacht zijn persoonlijke overtuiging alle huwelijken sluit. Mocht de rechter dat blokkeren, dan zullen we onze strategie herzien.”