Een bonnetje van de geheime dienst

Hij zou op dit moment best naar het Midden-Oosten durven reizen, al geeft hij toe dat het „wel een beetje riskant is.” Prof. dr. Hans Jansen, bijzonder hoogleraar voor het hedendaags islamitisch denken aan de Universiteit van Utrecht, heeft bijna een dagtaak aan het becommentariëren van de commotie die is ontstaan na de publicatie van een aantal anti-islamitische cartoons in Europese kranten.

Een religie op een nette manier op de hak nemen, moet volgens Jansen „gewoon kunnen.” „Ook in de Bijbel gebeurt dat op diverse plaatsen. De kern van het mysterie van een geloof is toch niet met een plaatje te raken.”

Spotten met andermans godsdienst raakt wel je identiteit, tast je diepste wezen aan.
„Dat geldt niet alleen voor moslims. De meeste mensen vinden hun religieuze overtuiging wezenlijk. Dat zit heel diep. Maar daarover moet je wel in vrijheid van mening kunnen verschillen.”

Wat betekent zo’n cartoon voor een moslim?
„Dat ligt eraan wie hem laat zien. Als dat een gezaghebbende geestelijke is, die er ook nog eens bij zegt dat je nu verschrikkelijk boos moet worden, dan zal dat ook gebeuren. Los daarvan is spotten met Mohammed een ernstig misdrijf in de islam. Zij beschouwen de profeet als de kern van hun religieuze identiteit. Er bestaat ook een algemeen afbeeldingsverbod, vergelijkbaar met het tweede gebod uit de Bijbel. In het Nieuwe Testament lezen we op allerlei plaatsen dat christenen geen kwaad met kwaad moeten vergelden. In de islam ligt dat toch iets anders: wie de profeet bespot, moet dood.”

Toch is Mohammed ook in het verleden wel afgebeeld.
„In de middeleeuwen werd het wel gedaan. Ik heb zelfs in de bibliotheek van Istanbul prenten van de profeet gezien uit de achttiende eeuw, dus nog veel later dan de middeleeuwen. Weliswaar zie je daarop niet zijn gezicht, maar hij werd wel degelijk afgebeeld.”

Ligt de tolerantiegrens voor moslims lager dan voor christenen?
„Het christendom kan wel wat hebben. Bespot worden is voor christenen ook gewoon geworden. Dag in, dag uit worden we geconfronteerd met antichristelijke artikelen en afbeeldingen. Moslims, daarentegen, worden dus wél boos. Dan is het natuurlijk heel verleidelijk om te zeggen dat ze een relatief jonge cultuur hebben en 600 jaar op het christendom achterlopen. Wellicht kunnen die spotprenten dus over 600 jaar wel. Maar we kunnen niet 600 jaar op tolerantie wachten.”

Is het niet merkwaardig dat de rellen pas maanden na de publicatie van de cartoons uitbraken?
„Na de publicatie van Rushdies ”Duivelsverzen”, duurde het ook maanden voor men had vastgesteld dat dit toch wel een grove zonde was. Alsof de zonde een soort incubatietijd heeft, net als bij een virus. Je weet toch meteen of iets goed of fout is? Het druist volkomen tegen ons gevoel van rechtszekerheid in.”

Is de woede van de islamitische wereld over de spotprenten dus niet oprecht?
„Ik geloof niet in spontane volkswoede in de islamitische wereld. Die uitbarstingen worden altijd door regeringen geïnstigeerd. Eenvoudige moslims laten zich vervolgens makkelijk opstoken en gebruiken door regimes. Het Westen wordt in de Arabische wereld nu eenmaal gehaat, dus die haat is ook snel te mobiliseren. Dit is overduidelijk het werk van Syrische en Iraanse beleidsambtenaren, die Europa, en vooral Denemarken, onder druk willen zetten.”

Waar baseert u dat op?
„Simpelweg op feiten, op het nieuws. Syrië en Iran willen druk op het Westen uitoefenen. Syrië ligt onder vuur wegens vermeende steun aan terroristen en zou graag zijn invloedrijke positie in Libanon terugwillen. Iran heeft de ogen van de wereld op zich gevestigd met zijn omstreden atoomprogramma. Denemarken wordt binnenkort voorzitter van de Veiligheidsraad, waar deze zaken zullen worden behandeld. De tactiek is Europa iets te overdenken te geven en in de schaduw van de commotie hun eigen plannen uit te voeren. Het is toch tekenend dat de gewelddadige rellen in Damascus begonnen? Er is geen sprake van dat die protesten spontaan ontstonden. Er valt in die landen geen mus van het dak, zonder dat de geheime dienst een bonnetje daarvoor heeft afgetekend. Het is overigens wel knap bedacht: de wereld het idee geven dat miljoenen moslims zich ontzettend gekwetst voelen. Europa is duidelijk niet tegen dat soort listigheid bestand.”

In hoeverre vormde de publicatie van de omstreden cartoons slechts een aanleiding en ligt de oorzaak van de huidige confrontatie veel dieper?
„De oorzaak is de haat tegen het Westen. Die wordt de laatste tijd op alle mogelijke manier naar boven gehaald en aangewakkerd. Dat vind ik heel zorgelijk. Veel vooraanstaande moslimcommentatoren doen niets anders dan schrijven dat het Westen de hele dag bezig is met het uitdenken van aanvallen op de islam en die ook daadwerkelijk uitvoeren. Westerse regeringen zijn in dienst van het grootkapitaal en de Joden. Als je dat allemaal leest, is het een wonder dat er nog Arabieren zijn die nuchter en prowesters zijn.”

Is die haat tegen het Westen terecht?
„Nee, natuurlijk niet. Kijk eens naar alle financiële hulp die wij islamitische landen bieden. Wij geven hun studenten de mogelijkheid hier onderwijs te komen volgen, we verlenen mensen uit het Midden-Oosten asiel. Columnist Mohammed Benzakour zei onlangs dat Balkenende bezig is op moslims te jagen. Hij is niet goed wijs. Alsof wij voortdurend bezig zijn met het nemen van anti-islamitische maatregelen.”

Moslims verzetten zich ook tegen het moreel verval in de westerse wereld. Hebben ze daar een punt?
„De dingen die hen zogenaamd in het Westen ergeren, zijn in hun eigen land vaak nog veel erger. Ze zijn alleen goed in staat dat te verbergen, denk aan de prostitutie. Als ik alleen al naar het gezinsleven kijk. Als in die cultuur een vader straffeloos zijn dochter mag vermoorden omdat ze naar de buurjongen heeft geknipoogd. Het feit dat je als vader überhaupt in staat bent zoiets te doen. Heb je dan wel ooit echt van je kind gehouden? Als Marokko een groep asielzoekers de woestijn in stuurt en daar laat creperen. Als een zieke in het ziekenhuis voor een slokje water moet betalen. Welke cultuur is hier dan humaan? Moeten we ons dan echt door hun waarden laten imponeren?”

„Die borstklopperij van moslims over hun voorbeeldige zedenpatroon is eenvoudigweg niet terecht. Ze worden natuurlijk wel reuze boos als je dat tegen hen zegt.”

Arabische kranten voelden zich deze week geroepen om het Westen een lesje in persvrijheid en journalistieke verantwoordelijkheid te geven. Hypocriet?
„De plaatjes die daar verschijnen zijn veel en veel erger. Standaard worden Joden daar met haakneuzen en hakenkruisen afgebeeld. De persvrijheid is daar zeer beperkt. Zij willen nu eigenlijk het recht claimen om ons achteraf te vertellen dat we fout zijn. Daar kan uiteraard geen sprake van zijn.”

Ondertussen lijkt de confrontatie zich steeds verder te verscherpen. Waar gaat dit heen?
„De affaire-Rushdie heeft al vijftien jaar geduurd, dus het kan nog wel even aanhouden. Ik kreeg onlangs een mailtje van een vriend die schreef: Als je nu ziet hoe ze zich gedragen als ze in de minderheid zijn, hoe zal het dan zijn als ze in de meerderheid zijn. Dat geeft wel stof tot nadenken. Als het zo doorgaat -maar dat zal wel niet- krijgen we straks in Europa een Talibandictatuur. Anderzijds is de ophef rond die cartoons zo gekunsteld. Als iemand in de islamitische wereld zou oproepen om een einde aan het gedoe te maken, zou die hele aanstellerij ook binnen een dag voorbij zijn.”

De Amerikaanse hoogleraar Huntington voorspelde in zijn bekende boek ”Botsende beschavingen” begin jaren negentig al een dergelijke grote confrontatie. Ziet hij nu zijn theorie bevestigd?
„Hij zal zich wel gestreeld voelen. Er is in de islamitische wereld veel aandacht voor de ’ziekte van Huntington’. Ik denk overigens dat hij geen gelijk heeft. Moslims die ook voor vrijheden zijn, die met het Westen mee willen doen, krijgen hier onmiddellijk toegang. Kijk maar naar Hirsi Ali. Zij moet nota bene tegen haar eigen voormalige geloofsgenoten worden beschermd.”

Wat vindt u van de houding van de Nederlandse moslimgemeenschap in deze kwestie?
„Ik vind dat de islamieten in Nederland eigenlijk niet zo veel doen, behalve die paar subsidieallochtonen. Ayhan Tonca (lid van het Contactorgaan Moslims en Overheid, red.) roept dat hij diep verontwaardigd is over die cartoons, maar bij zijn aanhang merk ik daar niet zo veel van. Misschien zijn de Nederlandse moslims wel veel meer geassimileerd dan meneer Tonca prettig of wenselijk zou vinden. Dat is dan natuurlijk weer heel positief.”

Europese politici hebben des te meer commentaar geleverd op de kwestie.
„Ik vind het ronduit aandoenlijk hoe Europese politici reageren. Zij hebben zich nooit in de islamitische wereld verdiept, maar toch kunnen ze o zo goed begrijpen hoe diep moslims gekwetst zijn. Jack Straw (de Britse minister van Buitenlandse Zaken, red.) moest ook zo nodig zeggen hoe erg het allemaal is. Dat vind ik gewoon niet de taak van een politicus. Door hun houding maken ze de zaak alleen maar erger. Laat de analyses van de kwetsuren maar aan al die zogenaamde islamkenners over. Straw stoot mijn collega’s in Oxford en Cambridge het brood uit de mond.”

Moeten we dan gewoon maar doen of er niets aan de hand is?
„Ik vraag me af of een figuur als Churchill onder de indruk van deze commotie zou zijn geweest. Laat moslims maar boos zijn op Europa. Welke invloed kunnen wij daarop uitoefenen? Ze hebben altijd wel weer een nieuw excuus om hun woede te uiten. Het is onmogelijk te bedenken wat hun volgende actie zal zijn. We hebben ophef over romans, films, cartoons en toneel gehad. Ik heb de indruk dat de muziek nu aan de beurt is. Ze zullen wel ergens opvissen dat de profeet altijd al tegen muziek was. We hebben gewoon te maken met het feit dat daar politieke elites aan de macht zijn die simpelweg de pest hebben aan Europa. Bush probeert hun invloed te beëindigen, en misschien is dat ook wel goed.”

Ligt de schuld echt bij de politieke elites?

„De politieke elites in het Midden-Oosten maken het leven voor hun mensen tot een regelrechte hel. Wie de kans krijgt, gaat er met de miljoenen vandoor. Daarom slaat de fundamentalistische propaganda ook zo goed aan. De fundamentalisten beloven een einde aan de corruptie te maken. We hebben in Oost-Europa hetzelfde gezien met het communisme. Het Westen kwam met zaken als eurocommunisme en dialoog. Dat was onzin. Die politieke elites moeten gewoon weg. Na de val van de Muur bleek dat de burgers in het Oostblok heel gewone mensen waren, die het Westen helemaal niet haatten.”
Dus ook geen dialoog met de islamitische wereld?

„In elk geval geen dialoog met de huidige politieke elite. Herinnert u zich nog hoe tijdens de Koude Oorlog af en toe een dominee uit Zeeland of uit Zeist bij de KGB in Moskou op bezoek ging om te praten. Dat was toch volstrekt zinloos?”