”Het goede land” staat op de gevelsteen van een oude woning in Hegebeintum. Maakt de koe op deze muurversiering koe reclame voor het sappige gras in de omgeving? Of wil hij onder de aandacht brengen dat het prima toeven is in het noorden van Friesland? In het laatste geval slaat hij de spijker op zijn kop. Tenminste, voor mensen die rust en ruimte zoeken en geen plannen hebben om van de ene naar de andere toeristische trekpleister te vliegen.
In het noorden van Friesland zijn vergezichten eerder regel dan uitzondering. De uitgestrekte vlakten worden er onderbroken door boerderijen en dorpen. Op veel plekken trekt een middeleeuwse kerk met zadeldaktoren de aandacht. Jannum, Ginnum, Ferwert, Marrum, Anjum, Hegebeintum: het is hier een eldorado voor liefhebbers van religieus erfgoed. Wandelaars, watersporters en vogelspotters komen aan hun trekken in Nationaal Park Lauwersmeer. En fietsers kunnen hun eigen plan trekken aan de hand van de bordjes van het knooppuntennetwerk.
Her en der in het Friese land liggen terpen, bedoeld om mens en dier droge voeten te garanderen. Die van Hegebeintum spant de kroon: bijna 9 meter steekt de terp boven het maaiveld uit. Niet alleen dit toppunt, maar ook de hervormde kerk op de kunstmatige woonheuvel is een omweg meer dan waard.
Er is weinig van de 10 hectare omvattende terp overgeschoten, net voldoende voor de kerk en een paar huizen. Begin vorige eeuw ging de spa de vruchtbare grond in. Per spoor en schip verhuisde de grond naar eigenaars van arme landbouwgronden. Een reconstructie van een afgraving aan de rand van de terp met enkele kiepkarretjes op een rails laat zien hoe het er destijds aan toeging. De graafwerkzaamheden leverden talrijke historische vondsten op. Het nabijgelegen bezoekerscentrum geeft aan de hand daarvan een globaal zicht op 2500 jaar bewoning. Er zijn onder meer naalden, kammen, mantelspelden en een skelet te zien.
De kerk van Hegebeintum is opgetrokken uit tufsteen en kloostermoppen. Het eeuwenoude gebouw herbergt zestien rouwborden, zowel sober als weelderig vormgegeven. Een van Nederlands rijkste collecties rouwborden. Plundertochten tijdens de Franse Revolutie gingen aan de kerk voorbij. Het nabijgelegen landgoed Harsta State werd wel vernield.
De adellijke bewoners van deze state drukten een persoonlijke stempel op het kerkinterieur. Zo zijn er twee grote en uitbundig vormgegeven grafzerken voor de herenbank en rouwborden die allemaal herinneren aan een (aangetrouwd) lid van het geslacht Van Nijsten. De borden zitten vol symboliek. „De zeis duidt op het wegmaaien van het leven. Fakkels verwijzen naar het doven van het licht. Links en rechts van de zandloper zijn de vleugel van een vogel en een vleesmuis gemaakt: dieren van de dag en de nacht, het refrein van licht en donker - de tijd snelt voorbij. De slang met zijn staart in de bek staat symbool voor de eeuwigheid.” Wijze lessen in een kerk waar nog maar één keer per maand een dienst wordt gehouden.
Stoute kinderen
Het hounegât was jarenlang de schrik van de jeugd in het dorp Anjum. Stoute kinderen belanden in het kot onder de kerktoren, vertelden hun ouders. Een rondleiding in de Michaëlskerk is niet af zonder een blik in dit duistere hol, waar deugnieten bromden.
Ds. Hendrik Sleen (1896-1953) alias Sibe van Aangium voert deze gevangenis in ’zijn’ kerk op in ”De smokkelaars van de schans”. „Mijn vader en moeder dreigden ook met een verblijf in het hounegât”, vertelt de ruim zeventigjarige Rinus Holwerda tijdens een rondleiding door de éénbeukige kerk.
De cel is niet de enige bezienswaardigheid in het eeuwenoude bedehuis. In de vloer van de consistorie ligt de grafsteen van orgelmaker Coenraad Bader. Hij overleed tijdens de bouw van het voormalige orgel en werd onder het instrument in wording begraven. In de kerkruimte valt het sacramentshuisje op dat de Beeldenstorm overleefde. Niemand kan om het forse front van het Van Damorgel (1875) heen. Helaas is voor passanten sinds kort niet meer mogelijk de toetsen te beroeren. De plaatselijke organisten deden de schakelaar achter slot en grendel.
Anjum staat te boek als een van de oudste dorpen van Friesland. Naamgever is waarschijnlijk ene Ane, die lang geleden een terp opwierp om zijn vee en zijn huis te beschermen tegen het water. De Michaëlskerk en molen De Eendracht zijn tegenwoordig de beeldbepalende gebouwen.
De vroegere koren- en pelmolen uit 1889 is 35 meter hoog. Alles is nog intact, maar gemalen wordt er niet meer. De museumcollectie zou in een mum van tijd onder het stof verdwijnen. Elk van de zes zolders kreeg een eigen invulling. De bezoeker wandelt van poppen, via tegeltjes, naar schelpen, molenmodellen en een timmermanskist uit de jaren twintig. Met name het uitzicht vanaf de molenomgang en de mechaniek hoog boven in de stellingmolen zijn de moeite waard.
Garnalen
Net over de grens met Groningen ligt Zoutkamp. Het dorp herbergt een visserijmuseum. „Of ik zelf garnalen eet? Nee, het pellen is te veel werk. Geef mij maar een karbonaadje.” Deze opmerkelijke bekentenis van Bertus Medendorp valt te beluisteren in Visserijmuseum Zoutkamp. De garnalenvisser gunt bezoekers op de video een blik in zijn wereld. De reportage is een van de onderdelen waarmee het museum de herinnering levend houdt aan de tijd dat garnalenvissers kind aan huis waren in de Groningse plaats.
„Als het in Zoutkamp stinkt, wordt er geld verdiend.” Garnalen vormen decennialang een belangrijke bron van inkomsten in het aan de Lauwerszee grenzende dorp. In het begin van de vorige eeuw zorgen de garnalendrogerijen in de open lucht er voor een typisch luchtje. De gedroogde zeediertjes belandden uiteindelijk in dierenmagen. „Barneveldse kippenboeren waren belangrijke afnemers van het goedje”, weet Jelle Settelaar, conservator van het visserijmuseum.
Na 1945 ontwikkelt Zoutkamp zich tot het centrum van de Nederlandse garnalenvisserij. Garnalenvissers varen af en aan. De afsluiting van de Lauwerszee in 1969 zorgt voor een flinke streep door hun rekening. Sindsdien leggen ze aan in Lauwersoog. „Vandaag de dag zijn er nog zo’n dertig vissers actief.” Al zijn de vissersscheepjes verdwenen en hebben plezierjachten de overhand in de oude binnenhaven van Zoutkamp, een belangrijke lijn met garnalen bleef bestaan. Het dorp huisvest Heiploeg, het bedrijf dat te boek staat als Europa’s grootste garnalenleverancier.
De onderneming krijgt dan ook de nodige aandacht in het museum, dat onderdak vond in een voormalig rijksbetonningsloods aan de oude binnenhaven. De collectie huist in één hal. Oud vissersgereedschap, foto’s, een keukenuitzet uit de jaren dertig, zeevondsten, scheepsinstrumenten, een dorpswinkeltje en een grote schelpenverzameling: er is van alles te ontdekken. Blikvanger vormt de Tön 2, een van oorsprong Duits scheepje dat toegankelijk is voor bezoekers. Buiten, in het water, ligt de eveneens te bezichtigen ZK 4. Deze boot vaart af en toe uit. Achter het museum verrijst deze maanden het elders in Zoutkamp afgebroken vissershuisje van mevrouw S. Bol.
Meer informatie:
www.vvvlauwersland.nl
www.hegebeintum.info en 0518-411783. Dagelijks rondleidingen in de kerk vanuit het bezoekerscentrum.
www.anjumermolen.nl en 0519-321926, bezichtiging Michaëlskerk via R. Holwerda, 0519-321394.
www.visserijmuseum.com en 0595-401957.
Triptips
De SeedyksterToer
De Seedykstertoer in Marrum is gemakkelijk te vinden dankzij de groene voersilo, tegenwoordig uitkijktoren. Vanaf een hoogte van 25 meter is zowel het Friese terpenlandschap als het wad met Ameland en Terschelling te zien. Bezoekers kunnen ook in een panoramawagen een tocht over dijkjes en langs geulen en kwelders maken. www.seedykstertoer.nl of 0518-411434 en 0519-589454.
Museum ’t Fiskershúske
Het museum in Paesens-Moddergat bestaat uit vier gerestaureerde vissershuizen en een expositieruimte, waar momenteel de stormramp van 1883 centraal staat waarbij 83 vissers uit het dorp verdronken. Het openluchtmuseum wil de herinnering aan de verdwenen kustvisserij en de visserscultuur levend houden.
Nationaal Park Lauwersmeer
Het Nationaal Park Lauwersmeer bestaat uit ten minste 1000 hectare natuurterrein, water en bos. Er huizen veel vogels. Het park biedt diverse wandel- en fietsmogelijkheden. Staatsbosbeheer heeft tien gemarkeerde wandelroutes uitgezet, variërend van 2 tot 7,5 kilometer. www.lauwersmeer.org.
