De Duitse Alfed Wegener moet in december 1910 aan zijn aanstaande vrouw hebben geschreven: „Past de oostkust van Zuid-Amerika niet prachtig in de westkust van Afrika? Alsof ze ooit aan elkaar vast hebben gezeten. Dit idee moet ik verder uitwerken.”
Wegener gaat op zoek naar bewijsmateriaal om zijn theorie van uiteendrijvende continenten te kunnen onderbouwen. In de bibliotheek van de universiteit van Marburg, waar hij in 1911 lesgeeft, stuit hij op een artikel over de vondst van identieke fossielen in bepaalde aardlagen in Zuid-Amerika en Afrika. En dat terwijl er een honderden kilometers brede oceaan tussen beide ligt.
De wetenschappelijke verklaring voor zulke verschijnselen luidt in die tijd dat -onbeweeglijke- continenten ooit met elkaar verbonden waren door landbruggen. Daarover konden planten en dieren zich van de ene naar de andere kant verplaatsen. Eeuwen geleden zouden deze landverbindingen in de oceaan zijn weggezonken.
Wegener raakt er echter steeds meer van overtuigd dat de continenten vroeger een groot supercontinent vormden - dat hij Pangea noemt, Grieks voor de hele aarde. Verschillende delen zouden in de loop van 180 miljoen jaar uit elkaar zijn gedreven, zo berekent hij op basis van de identieke fossielen. Sommige creationisten denken dat de continenten na de zondvloed uit elkaar zijn gedreven.
Weerballon
De wieg van Alfred Wegener stond in Berlijn. Op 1 november 1880 wordt hij geboren als jongste van de vijf kinderen die vader Richard Wegener en moeder Anna Schwarz krijgen. Zijn vader is theoloog en docent klassieke talen aan een gymnasium. In 1904 promoveert Alfred aan de universiteit van Berlijn in planeetkunde. Dat vakgebied houdt hij vervolgens voor gezien: hij interesseert zich meer voor de nieuwe meteorologische wetenschap. Ook geofysica en klimatologie weten hem te boeien.
Wegener drukt zijn stempel op het gebied van meteorologie. Zo laat hij als eerste weerballonnen op om luchtstromingen in kaart te brengen. Zulke ballonnen worden vandaag de dag vaak uitgerust met instrumenten om hoog in de atmosfeer -tot 40 kilometer- metingen te verrichten aan bijvoorbeeld temperatuur, atmosferische druk en luchtvochtigheid.
In 1906 neemt Wegener deel aan de eerste van in totaal vier expedities naar Groenland om de polaire luchtcirculatie te bestuderen. Na terugkeer krijgt hij een aanstelling als docent aan de universiteit van Marburg.
Wanneer in Duitsland de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, moet ook Wegener in dienst. Hij raakt echter al snel gewond en hoeft dan niet terug naar het front, maar wordt ingedeeld bij de weerdienst van het leger.
Ploegen
Het idee van continentverschuiving -of continentale drift- publiceert Wegener in 1915 in een boek getiteld ”Die Entstehung der Kontinente und Ozeane”. De theorie onderbouwt hij met bewijsmateriaal uit diverse wetenschappelijke gebieden. Zo noemt hij niet alleen de identieke fossielen aan beide zijden van een oceaan. Ook concludeert hij dat de Appalachen in Noord-Amerika veel gelijkenis vertonen met de Schotse Hooglanden in Europa en dat de aardlagen in de Zuid-Afrikaanse Karoo hetzelfde zijn als die in het Braziliaanse Santa Catarina. Toch is Wegener niet de eerste die het idee oppert van een uit elkaar gevallen supercontinent; wel is hij de eerste die deze stelling breed onderbouwt.
Collega’s verwerpen de theorie echter vrijwel unaniem. Voor een deel is dat toe te schrijven aan het feit dat Wegener geen overtuigend antwoord heeft op de vraag hoe de continenten dan bewegen. Zijn veronderstelling is dat ze door de aardkorst bewegen, zoals ijsbrekers door een laag ijs. Tegenstanders stellen dat dit onmogelijk het geval kan zijn, aangezien de continenten door dit ’ploegen’ in de aardkost onherkenbaar zouden vervormen. Daarbij merken ze op dat de centrifugaalkracht en het getij, die Wegener als oorzaak voor de beweging aanwijst, te klein zijn om continenten te verplaatsen.
Een aantal jaren na de oorlog vertrekt de breed georiënteerde wetenschapper naar Oostenrijk om aan de universiteit van Graz hoogleraar te worden in meteorologie en geofysica.
Tijdens een vierde expeditie naar Groenland raakt Wegener in november 1930 vermist. Zijn lichaam wordt pas na de poolwinter gevonden, op 12 mei 1931.
In de jaren ’50 en ’60 -goed twintig jaar na zijn dood- krijgt de wetenschap toch weer belangstelling voor de continententheorie van Wegener. Onderzoek aan de zeebodem van de Atlantische Oceaan leidt tot de theorie van de platentektoniek. Daarmee ontstaat eveneens een model voor de drijvende kracht achter de bewegende continenten, namelijk de zogeheten convectiestromen in de aardmantel.
Ter nagedachtenis aan de Duitse wetenschapper is in 1980 in Bremerhaven het Alfred Wegener Instituut voor pool- en zeeonderzoek opgericht. Op de maan en op Mars zijn inslagkraters naar hem genoemd. En zijn naam leeft voort in de planetoïde 29227 Wegener.
Naam: Alfred Lothar Wegener
Geboortedatum: 1 november 1880
Sterfdatum: 2 of 3 november 1930
Nationaliteit: Duits
Vernoeming: Wegener Instituut
