Een kabinet van christelijke mannenbroeders; dat leek Balkenende IV te gaan worden. De partijleiders Balkenende (CDA), Bos (PvdA) en Rouvoet (ChristenUnie) hebben een christelijke achtergrond. „We spreken alle drie de tale Kanaäns”, zei Bos pas in een interview.
De partijleiders studeerden ook allen aan de Vrije Universiteit (VU), opgericht door de antirevolutionaire voorman Kuyper. Sommigen, onder wie universitair hoofddocent politicologie dr. A. P. M. Krouwel van de VU, noemen Balkenende IV wel het „VU-kabinet.” De drie VU-alumni zitten straks „gebroederlijk aan tafel”, denkt Krouwel. „De onderlinge verschillen in levenshouding zijn niet zo groot.”
De PvdA-leider verstoorde dinsdag dit mooie sprookje ruw door bioloog Plasterk voor te dragen als minister van Onderwijs. Plasterk is een uitgesproken atheïst. In 2001 zei hij: „God in de politiek is fataal.” Hij haalde ook fel uit naar CDA-minister Van der Hoeven van Onderwijs toen die voorstelde om de Intelligent Designtheorie -een alternatief voor de evolutietheorie- in het onderwijs in te voeren. „Ik vind eerlijk gezegd het feit dat onze minister „niet gelooft in toeval” niet relevant voor het regeringsbeleid”, aldus Plasterk destijds. „We kunnen daar niet precies genoeg in zijn.”
Bos heeft uitgerekend deze man naar voren geschoven als minister van Onderwijs. Hij wil daarmee voorkomen dat het kabinet een te christelijke uitstraling krijgt. Plasterks aanstelling is een „teken van de PvdA”, stelt Krouwel. „Religieuze invloeden komen onderwijs en wetenschap niet meer in. Vier jaar lang staat er een heel groot hek om dat terrein.”
De benoeming van Plasterk is ook een signaal richting het progressieve deel van de PvdA-achterban, denkt Krouwel. „Dat deel is nu ook in het kabinet vertegenwoordigd.”
Islamitische minister
Bos heeft „expliciet” gezocht naar verschillende bewindslieden, vat de politicoloog samen. Behalve Plasterk treden ook de moslims Aboutaleb (staatssecretaris van Sociale Zaken) en Albayrak (staatssecretaris van Justitie) toe. Beiden hanteren een strikte scheiding tussen geloof en politiek. In zijn vorige functie zei Aboutaleb: „Als wethouder moet je alleen nooit de samenleving opzadelen met wat uitsluitend jou aangaat in het geloof.”
Het is trouwens niet voor het eerst dat een moslimsbewindsman tot het kabinet toetreedt. In het tweede kabinet-Gerbrandy (1941-1945) was de islamitische Indonesiër Sujono korte tijd minster voor Overzeese Gebiedsdelen.
Tegenover de atheïst en de moslims schoof het CDA een reeks christenen naar voren, onder wie de protestanten Balkenende (premier), Donner (Sociale Zaken), Klink (Volksgezondheid) en Van Bijsterveldt-Vliegenthart (staatssecretaris van Onderwijs) en de rooms-katholieken Hirsch Ballin (Justitie) en Verhagen (Buitenlandse Zaken).
De ChristenUnie vaardigt de christelijke gereformeerde Rouvoet (Jeugd en Gezin) en de gereformeerd vrijgemaakte Van Middelkoop (Defensie) af, samen met de Nederlands gereformeerde Huizinga-Heringa (staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat).
Relaxed
De zoektocht naar geschikte ministers heeft geresulteerd in een hele reeks tegenpolen. „Dat krijg je vanzelf als je CDA, PvdA en ChristenUnie bij elkaar zet”, is de nuchtere analyse van politicoloog Krouwel. De afgelopen week rezen bij verschillende mensen direct bange voorgevoelens: Zou dat wel kunnen samengaan, atheïsten, moslims en christenen? Die zitten straks samen om de tafel in de Trêveszaal. Of ze moeten samenwerken op een departement, zoals de gereformeerde Donner met de moslim Aboutaleb op Sociale Zaken en de atheïst Plasterk met de protestantse Van Bijsterveldt op Onderwijs.
„De PvdA durft wel met Plasterk”, zei CU-Kamerlid Slob. „Het zal in de praktijk moeten blijken hoe hij in zijn nieuwe functie ruimte zal laten aan mensen met een andere opvatting.” CU-voorman Rouvoet haastte zich te zeggen dat Plasterk wel is gebonden aan het regeerakkoord.
Krouwel denkt dat in het kabinet voorlopig geen sprake zal zijn van onderlinge spanningen. De nieuwe regeringsploeg kent een „relaxte” start door de economische groei „Als over een jaar of anderhalf de eerste problemen zich aandienen, wordt het lastiger.”
Eventuele spanningen zullen echter niet zo snel ontstaan tussen CDA- en PvdA-bewindslieden, stelt de Amsterdamse politicoloog. „Zij zijn gewend met verschillen om te gaan. CDA-bewindslieden komen in het kabinet niet voor het eerst een moslim tegen. Ook in hun eigen partij zijn, net als in de PvdA, verschillende stromingen: christenen, moslims, agnosten. Bovendien zijn de moslimstaatssecretarissen van de PvdA heel verlicht en geseculariseerd.”
De politieke cultuur van geven en nemen zit bovendien „diep in de genen” van CDA’ers en PvdA’ers. Ze zijn gewend elkaar een eigen invloedssfeer te geven, aldus Krouwel. Ze laten elkaar de ruimte om hun ideeën in de praktijk te brengen.
Dat bleek onder meer bij de formatie. Op verzoek van informateur Wijffels schreven de atheïst Plasterk en de gereformeerde Donner beiden een visie op de samenleving, die de basis vormde voor het regeerakkoord. Die visies bleken nagenoeg gelijk. Bovendien liet Plasterk zich de afgelopen weken, in het zicht van een ministerspost, steeds gematigder uit, bijvoorbeeld over gewetensbezwaarde trouwambtenaren en het verbod op stamcelonderzoek met embryo’s.
Succesvol
De echte spanning in het nieuwe kabinet zit eerder bij de ChristenUnie, stelt Krouwel. „Die partij moet wennen aan de macht.” Een van de grootste tegenstellingen ziet hij tussen CDA-ideoloog Klink en ChristenUnieleider Rouvoet. „Klink bewaakt het gedachtegoed van het CDA. Die partij moet zich wel profileren ten opzichte van de CU en wil niet dat de kleine coalitiepartner te succesvol wordt.” Anders, analyseert de politicoloog, groeit de ChristenUnie bij volgende verkiezingen steeds verder ten koste van het CDA, zoals bij SP en PvdA is gebeurd. Hij waarschuwt Rouvoet dat het CDA „zeer bedreven is in machtsspelletjes” en vaak als winnaar uit coalitiekabinetten tevoorschijn komt.
Rouvoet krijgt er daarenboven nog een zware dobber aan om zich te profileren als minister voor Jeugd en Gezin, verwacht Krouwel. Als hij iets gedaan wil krijgen voor kinderen die in armoede leven of een onderwijsachterstand hebben, zal Rouvoet „moeten concurreren met de zeer ambitieuze PvdA-staatssecretarissen Aboutaleb (Sociale Zaken) en Dijksma (Onderwijs)”, schreef de politicoloog donderdag in een NRC-weblog. „En dat zonder echt ministerie en zonder duidelijke agenda. Het lijkt een recept voor grote interne spanningen in dit kabinet.”
Om de spanningen goed te kanaliseren moet Rouvoet zijn spilfunctie tussen CDA en PvdA uitbuiten, adviseert Krouwel. Hij ziet twee coalities binnen het kabinet: CDA en ChristenUnie op moreel-conservatieve onderwerpen en ChristenUnie en PvdA op herverdelingsvraagstukken. „Als Rouvoet die twee stabiel weet te houden, zal het prima gaan met dit kabinet.”
