20-08-2008 12:55
| Jeannette Wilbrink-Donkersteeg
Staphorst ziet er niet uit alsof je er ooit overdag een inwoner zult betrappen die met z’n neus in de boeken zit. Bedrijvigheid heerst alom. Er wordt gemaaid, gezeemd, gekocht. De was wappert, machines ronken. En dat alles tegen een decor van drie kleuren. Daar had Koos Geerds, dé dichter van dit dorp, het ook al over.
In zijn bijzondere bundel ”Staphorst Gedichten”, die precies tien jaar geleden verscheen, verwoordt Geerds het treffend:
In het voorjaar verfden de vrouwen de boerderijen.
De nieuwe laag werd op de oude aangebracht
zoals het lentekruid ontspruit op dikke humuslagen.
De vrouwen verfden met de vaste hand,
waarmee ze hooiden en de koeien molken,
wit op wit en groen op groen en blauw op blauw:
het wit van licht, het groen van gras, het blauw van hemel.
Meer kleuren zijn er niet.
Hoewel het frisse wit, groen, blauw blijft overheersen en telkens terugkeert aan weerszijden van de lange Gemeenteweg die het dorp in tweeën deelt, gaat Staphorst zichtbaar met z’n tijd mee. Aan lang niet elke oude boerderij hangen nog de luiken. Ook bij het moderne pand van christelijke boekhandel De Haan zijn de drie typerende kleuren ver te zoeken. Boeken staan er des te meer. De Haan biedt -zeker voor een dorp- een buitengewoon uitgebreid assortiment.
Dat komt mede doordat de winkel de wijde omtrek bedient, legt Tineke Hoogeveen-Lier uit, die al tien jaar bij De Haan werkt en juist aan haar laatste week begint, omdat ze naar een seculiere boekhandel elders overstapt. „Er zijn niet veel zaken in de buurt. Mensen uit Sint Jansklooster, Rouveen, IJhorst, allemaal komen ze hier naartoe. In Meppel is de evangelische boekwinkel weg, dat kunnen wij ook merken.”
Hierbij komt dat de doorsnee-Staphorster een liefhebber van lezen is, denkt Hoogeveen, zij het niet van wereldliteratuur. „Echte Staphorsters lezen romans van Van der Poel en zo. En van Amerikaanse schrijfsters zoals Karen Kingsbury en Lynn Austin, dat begint nu ook te komen. Daar zit trouwens wat meer in dan in boeken van Van der Poel, vind ik. Verder gaat theologie hier goed. De boekjes van ds. P. van Ruitenburg. En ”Schijn bedriegt” van ds. C. J. Meeuse.”
Plagiaat
Recente romans die zich binnen de Staphorster gemeenschap afspelen, zijn er bij De Haan momenteel nauwelijks te vinden. Midden in de Tweede Wereldoorlog schreef Fred Thomas zijn novelle ”Liefde in Staphorst”. In 1977 kwam T. Mateboer ook al met een romantisch verhaal: ”Jantien, boerenleven op Staphorst”. En Koos Geerds schreef meer dan tien jaar voordat hij met z’n ”Staphorst Gedichten” kwam, het boek ”Mijn naam is Frederik”, dat deels in Rouveen is gesitueerd. Ook de streekroman van Johan van Dorsten ”In Staphorst bloeit het geluk” vind je inmiddels alleen nog maar bij tweedehands boekwinkels. Het verscheen in 1980, een jaar voordat D. Slofstra het nodige stof deed opwaaien met ”De vrouw uit het Staphorsterveld”. Dit verhaal over de paranormaal begaafde Stien werd uit de handel genomen toen bleek dat het voor een groot deel op plagiaat berustte. Het leek sprekend op de roman ”Miet van Dijk”, geschreven door Jo van Dorp-Ypma.
Een enkele Staphorster beperkt zich niet tot lezen, maar schrijft ook zelf. Op een schap ligt -afgeprijsd- een stapeltje ”Geschonden vertrouwen”. Het koopje is geschreven door Jenneke ter Haar, pseudoniem van Jentje de Haan, dochter van de boekhandelaar. „Dit is Jentjes tweede jeugdboek”, weet Hoogeveen. „Het eerste is uitverkocht. Nu is ze bezig met een roman. Over de oorlog, geloof ik.”
Bas
Even verderop zijn ettelijke centimeters ingeruimd voor een andere Staphorster pennenvrucht voor jonge lezers: de beroemde Basboeken. Het hoofd van de plaatselijke reformatorische school ontwikkelde ze een kleine vijftien jaar geleden samen met een werkgroep die kinderen wilde helpen bij hun taalontwikkeling. Dagmar Stam, illustrator van naam, werkte aan het plan mee. Inmiddels is het resultaat in ten minste drie vreemde talen verschenen, terwijl er van de Nederlandse versie vele tienduizenden exemplaren zijn verkocht. Ook diverse educatieve cd-roms over de roodharige krullenbol worden door scholen en ouders massaal aangeschaft.
De rijmende teksten in de Basprentenboeken zijn van de hand van Liesbeth van Binsbergen-Meesters. „Zij woont al jaren in Rouveen”, vertelt Hoogeveen, „Ik heb haar vroeger op de lagere school wel eens een dagje als juffrouw gehad. Zij schrijft veel en doet het heel goed. Met haar kinderboeken heeft ze prijzen gewonnen en daar komt ze dit jaar weer voor in aanmerking.”
”Die vrumde”
Minder in trek -althans onder de vaste klanten van De Haan- zijn de gedichten van Koos Geerds. „Dat is geen echte Staphorster”, stelt Tineke Hoogeveen. „Ik denk eerder dat-ie van Rouveen is. Je hebt mensen die hier wonen, maar toch geen echte Staphorsters zijn. Naar zijn boek is veel gevraagd. Niet door Staphorsters zelf, maar door toeristen. Nu is het uitverkocht. De Staphorsters kopen bijvoorbeeld liever het boek ”Kuiern langs de diek”, dat Dirk Kok van de Museumboerderij heeft geschreven. Daar staan ze zelf in. Of hun familieleden.”
In de ruime winkel zijn meer titels in dialect te vinden. Neem ”Moer, ik gao naar böppe”. Dit „eerste Stappester prentenboek” leunt tegen een artistieke pil vol werk van Stien Eelsingh, de schilderes aan wie Koos Geerds ook een gedicht heeft gewijd. Wie vanaf de boekhandel aan de Muldersweg naar de hervormde kerk wandelt, kan achter het grote bedehuis haar graf vinden. ”Stien Eelsingh. 1-9-1903. 18-6-1964”. Meer staat er niet op. Maar de ruwe, witte steen springt meteen in het oog te midden van alle gladde, grijsgroene zerken met de namen van Compagners, Dunninks en Russchers. Hier ligt in de schaduw van een hoge heg ”die vrumde”, met wie de dichter zich wellicht verwant heeft gevoeld, en over wie hij schreef:
Stien Eelsingh zag in Staphorst
wat Gauguin in Polynesië zag:
de levens met hun ingekeerde kracht,
de grenzeloze eenvoud van hun kleuren,
van hun gebaren, houding.
”Die vrumde van de Witte Boerderij”
verschafte zich een toegang tot hun kring
door mee te zwoegen als een vent
als hooi en rogge werd gewonnen.
Toen schetste ze tot hun verwondering
hun sprekende gelijkenis -
het leek wel voor de grap,
maar voor ze het beseften
drong ze diep in hun binnenste
en zette ziel en zinnen neer
in kool en verf die niet bederft.
Ze werd begraven met de brik;
wit staat haar zerk in het gelid.
Een heel eind verderop, in de richting van Rouveen, staat de Witte Boerderij die niet wit meer is en geen boerderij meer is. Restaurant De Heeren van Staphorst heeft hier zijn intrek genomen. De schilderijen van Stien hangen er echter nog altijd aan de wand.
Mondt het dorp aan de ene kant uit in het nauw verwante Rouveen, aan de andere kant verlaat je het over de spoorlijn waar Geerds in een dramatisch gedicht aan refereert:
Doodzelden stopte bij het dorp de trein -
Dat was als iemand uit dit leven wilde
en zo de rails was opgestapt.
Dan werd het overblijfsel weggehaald,
waar kracht en vorm uit was geweken.
En heel het dorp verlamde in de strop
die deze man of vrouw fataal geworden was.
Zo’n lijk begraven was al zwaar,
maar dan de ziel, die naar verlossing zocht
en als een geest bleef waren door het dorp
en waar geen tong of taal voor was.
Daar was geen plaats voor hovaardij:
voorwaar, de mensen, arm of rijk,
zijn aan een ademtocht gelijk,
als God hen in Zijn schaal gaat wegen.
Staphorst, dat volgens de enige levende dichter die hier is opgegroeid „als geen ander dorp een monument heeft verdiend” -aldus Geerds in een interview- ligt achter je. De folklore. De kleuren. De harde werkers. Een plaats waar net als in alle andere, hartstochtelijk lief en onpeilbaar leed elkaar afwisselen. Totdat.
Als God weer bij de mensen woont,
Zal er geen stad meer zijn -
Dan bloeit de grond
en wijd strekt zich de horizon
buiten de dorpen uit
en boven alle velden
zingt hoog en luid de leeuwerik.
Daar is geen honger, geld of macht,
geen traan die blinkt:
alleen Gods licht heerst
en de nacht wordt dag.
Nog zien wij in een spiegel
als in raadselen,
maar straks van aangezicht
tot Aangezicht.
