Zoeken is doorgaans een activiteit waarbij je je verstand gebruikt. De kans is immers klein dat je de ”Pensées” van de zeventiende-eeuwer Blaise Pascal zomaar op een rivieroever aantreft. Eerst aangewezen vindplaatsen zijn natuurlijk de antiquariaten en boekhandels. Met deze beperking kun je nog voor verschillende zoekmethoden kiezen. Kijk je van tevoren waar de boekhandels op de stadsplattegrond staan, en maak je op basis daarvan een route? Of loop je op goed geluk de stad in, afwachtend welke winkel op je weg komt?
Pascal heeft diep nagedacht over de betekenis van het toeval. Volgens hem wordt de loop van de geschiedenis vaak door schijnbaar onzinnige toevalligheden bepaald. Als de neus van Cleopatra minder lang was geweest, had het gezicht van de wereld er anders uitgezien, schrijft hij in zijn ”Pensées”. Ik besluit eerst maar eens de weg van het gelukkige ’toeval’ te bewandelen, om ’s middags op een meer verstandelijke manier de zoektocht voort te zetten. En zo beide methoden te combineren.
Drie keer
De ’geluksroute’ begint trouwens met een ongelukje. Wie vanaf de autobaan Keulen nadert en op een cruciaal moment een van de borden ”Zentrum” over het hoofd ziet, verdwijnt in een tunnel, om even later via een brug aan de andere kant van de rivieroever te belanden. Laat ik dan maar aan gene zijde beginnen.
In de winkelstraat Deutzer Freiheit zijn talloze bakkerszaakjes gevestigd: Backwerk, Kemps, Merzenich. De monumentale Katholische Pfarrgemeinde St. Heribert onderhoudt banden met de heilige Judas Thaddaus. Een passerende dame op leeftijd probeert vertwijfeld halve-euromuntjes voor haar parkeerautomaat te bemachtigen. Bingo, eerste boekhandel in zicht. Even wachten nog, Köln Buch opent pas over een kwartier zijn deuren.
Art Book Cologne, dat iets verder van de straat ligt, verkoopt natuurlijk geen filosofen. Wel zijn er schitterende fotoboeken over kunst en fotografie verkrijgbaar: ”Die Eroberung der Strasse. Von Monet bis Grosz”, of ”I like America. Fiktionen des Wilden Westens”. Art Book Cologne levert aan grote Europese kunsthandels, licht de eigenaar toe. Ook de Nederlandse boekverkoper De Slegte behoort tot zijn klantenkring. Tussen neus en lippen door geeft hij zijn visie op etaleren weer. „Boeken moet je niet met de rug naar klanten toe zetten. Mensen vinden die ruggen niet interessant, ze willen de ómslag zien! Daar staan de prachtige kunstwerken en tekeningen op.”
Antiquariaat Der kleine Heuberger, een steenworp verderop, lijkt een betere plek om Pascals hoofdwerk te bemachtigen. Op de planken staan de verzamelde werken van Grass, Goethe, Mann. Uit een biografie over Hillary Clinton dwarrelt een krantenknipsel naar beneden. De filosofiekast biedt een rij eerwaarde denkers: Kierkegaard, Nietzsche, Wittgenstein, Spengler, Freud - geen Pascal. De winkelier meldt dat hij diens ”Gedanken” -Duits voor ”Pensées”- zo’n drie keer per jaar ziet langskomen. Ik ben dus op het verkeerde moment op de goede plaats.
Topaanbieding
Afgedankte tv-toestellen, manden met poppen, verweerde leren banken, glazen, tandenborstels, printers, messen, vorken, lepels. Een zichzelf respecterende kringloopwinkel heeft vaak ook nog een rijtje boeken. De zaak in tweedehands spullen probeert kopers over de streep te trekken met ”topaanbiedingen”. Nu een halve euro per boek. ”Het café in de tiende straat”, of ”Humor in de twintigste eeuw”. Het boek van de Franse denker zou tussen deze spullen een voltreffer zijn.
Serieuzere kans biedt Antiquariaat Heuberger, een sfeervolle winkel verscholen achter een grauwe flat. Via een tunnel bereik je een binnenplaats waarop auto’s staan geparkeerd. Een klimop overwoekert het notenhouten kabinet bij de ingang. Gastheer is een Sloterdijkachtig type -lang haar, geruite blouse, leren gilet- die zich achter zijn bureau te goed doet aan een bord bami. Heuberger de Grote, zullen we hem noemen, want hij blijkt pa van de Kleine te zijn. Prenten bedekken de wanden, tapijten de vloer.
„Eet smakelijk, meneer, en hebt u voor mij de ”Pensées” van Pascal?”
„Ah, de ”Pensées”, die heb ik ooit nog wel eens gelezen, toen ik van uw leeftijd was.”
Heuberger de Grote loopt naar verschillende kasten. Pascal kun je namelijk zowel onder literatuur, filosofie en theologie als onder natuurwetenschap rangschikken. Allerlei interessante titels passeren de revue: Huizinga, ”Herbst des Mittelalters”; Montaigne, door Pascal vaak geciteerd, Voltaire, die een hekel had aan Pascal. Helaas. Zonder het begeerde bandje verlaat ik de binnenplaats. Ook Köln Buch, intussen geopend, geeft nul op het rekest. Pascal is te specifiek voor onze klanten, vermoedt de verkoper.
De gelukstocht heeft een paar leuke ontmoetingen opgeleverd - niet de titel waar het allemaal om begonnen is.
Leidt de rationele methode tot meer succes?
Vermaak
Rond de middag steek ik opnieuw de Rijn over, om neer te strijken in de buurt van de domkerk. Een kathedraal van een verpletterende omvang, waarbij de rondwandelende mensen geheel in het niet verzinken. Pascal heeft als geen ander de nietigheid van de mens gepeild - de mens die zich bevindt in de oneindigheid van het universum. Een oneindigheid die hem angst aanjaagt en hem eenzaam maakt. Om over die existentiële angst niet te hoeven nadenken, vluchten mensen in verstrooiing en vermaak, zag Pascal.
Op het domplein verschijnt om het halfuur een toeterend toeristentreintje, de laatste wagon voorzien van een oranje zwaailicht. Een houtsnijder brengt, gezeten onder een grote groene paraplu, engelenfiguurtjes aan de man.
Vanaf nu zal niet het ’toeval’, maar een lijstje met boekhandels en antiquariaten mijn gids zijn.
In antiquariaat Krüger, gevestigd Auf dem Berlich 26, staan allerlei denkers door elkaar. Zit Pascal erbij? „Als-ie er niet tussen staat hebben we hem niet”, geeft een studentachtig type als standaardantwoord. Voor de grap eens kijken of de Franse denker ín de boeken zijn sporen heeft nagelaten. Adolf von Harnack noemt hem in zijn ”Mission und Ausbreitung des Christentums” niet. Logisch, Pascal was immers geen zendeling. Vreemder is het dat Karl Poppers ”Logik der Forschung” de naam van Blaise Pascal geen één keer noemt. Zeker als je bedenkt dat collega Newton wél vele malen voorkomt. Helmuth Thielicke verwijst in zijn ”Theologische Ethik” diverse keren naar het Franse genie. In de context van de ”zoektocht naar het zelf” brengt Thielicke de ”horror vacui”, de angst voor de leegte, ter sprake en verwijst naar de ”Pensées”.
Antiquariaat Siegfried Unverzagt is gevestigd aan de Limburgerstrasse. Volgens de internetsite moet hier een Franstalige uitgave liggen. En volgens het bordje met openingstijden moet Unverzagt geopend zijn, maar er valt niemand te bekennen. Ook het donkergroene rolluik met graffiti geeft een niet mis te verstaan signaal. Aanbellen levert niets op. Tja, heb je een lijstje…
Boekenliefhebbers kunnen hun hart ophalen in het warenhuis Mayersche. Het vier verdiepingen tellende complex herbergt titels op alle mogelijke terreinen. Diverse bezoekers relaxen in een royale leeshoek.
In de buurt van Descartes verwacht je op z’n minst ook Pascal, maar nee. Kierkegaard doet het ook nu weer beter, met een rijtje titels. Een medewerker aan de computer geeft aan dat Pascal drie treffers oplevert - alleen zijn ze niet voorradig.
Mystiek
Terug richting domkerk. Bücher Kösel verkoopt uitsluitend nieuwe uitgaven. Op de begane grond prijken vertaalde Nederlandse auteurs, zoals ”Der Psalmenstreit” van Maarten ’t Hart. Zouden de ”Pensées” op de eerste verdieping staan? De kast Meditatie bevat werk van Anselm Grün, Gandhi, Eckhart, Nouwen, gebeden uit Taizé. Pa… Pas… Pasc… Tussen Sebastian Painadath en Rotraud A. Perner moet-ie staan. Maar nee, Pascal valt niet onder meditatie, hoe mystiek zijn gedachten ook zijn. Misschien biedt de theologiekast soelaas? ”God lacht”, ”Jezus als coach”, ”Onze weg naar Rome”. Lieve help, geen Rome alsjeblieft, ik moet naar Port-Royal. Waar vinden we Pascal in vredesnaam?
Dat lesje etaleren van de kunsthandelaar vanmorgen was zo gek nog niet. Boeken zet je niet met de rug naar mensen toe, maar met de omslag. Zó prijken de ”Gedanken” van Pascal op een tafel op de eerste verdieping: een bruin bandje, gebonden, met een bruin lintje. Op de omslag een geograaf of astronoom in zijn werkkamer, geschilderd door de Nederlander en tijdgenoot van Pascal, Johannes Vermeer. Het boek telt 570 bladzijden, kost 22,90 euro en is voorzien van een historische inleiding. Voor de vertaling is gebruikgemaakt van de gezaghebbende editie van Louis Lafuma, Oeuvres Complètes, Paris 1963. De fraaie uitgave ging in 2006 vier keer over de toonbank, kan een medewerkster in de computer zien.
Pascals ”Pensées” - met een beetje geluk vind je ze, als je tenminste op het goede moment op de juist plaats bent (maar dat noemen we geluk). En als je een plattegrond met adressen van boekhandels meeneemt, vind je ze zeker.
Dit is het derde deel van een serie zoektochten naar boeken.
Tips in Keulen
Keulen is allereerst een oude middeleeuwse stad met een imposante domkerk. Een dagje uit begint met een bezoek aan dit bijna 150 meter lange godshuis met zijn twee 157 meter hoge torens. Letterlijk en figuurlijk vormt de dom het gezicht van de stad aan de Rijn.
Aardige attracties zijn het kabelbaantje waarmee je naar de overkant van de rivier kunt vliegen en het vlak bij de Domkerk gelegen chocolademuseum. Van meer belang is het Römisch Germanisches Museum, ook in het centrum. Daar kunnen bezoekers uitvoerig kennismaken met de historische wortels van een van Duitslands oudste steden – Keulen werd door de Romeinen gesticht als Colonia Agrippina.
Wie een nieuw boek wil aanschaffen, zou de vier verdiepingen tellende Mayersche Buchhandlung moeten bezoeken. Hier is werkelijk alles te vinden wat zich op de Duitse boekenmarkt aandient.
Daarnaast beschikt Keulen over een aantal mooie antiquariaten, hoewel door de komst van internet de laatste jaren diverse winkels hun deuren hebben moeten sluiten. Een mooi groot antiquariaat is dat van Heuberger, gevestigd aan de Düppelstrasse 20. Literatuur, filosofie, theologie, kunst, jeugdboeken, geografie, de zaak kan bogen op een breed en interessant assortiment. Op loopafstand, gevestigd aan de Deutzer Freiheit 107, is de al even mooie zaak Art Book Cologne, waar vooral kunstliefhebbers hun hart kunnen ophalen.
”Pensées” van Pascal
Er bestaan diverse redenen om je voor Blaise Pascal (1623 1662) te interesseren: zijn wetenschappelijke ontdekkingen, zijn gedachten over God en mens, zijn sarcastische ironie waarmee hij de jezuïeten te lijf gaat. Hoe dan ook, een van zijn biografen, de schrijver en econoom Jacques Attali, waarschuwt: „Niemand komt ongeschonden uit een ontmoeting met Pascal.”
Vooral met zijn ”Pensées” (1660) maakte het Franse genie naam. In deze verzameling aforismen over geloof en gedrag stelt Pascal dat het rationele denken de mens in de kou laat staan. Iets anders is nodig: het geloof. Tegenover de abstracte ”God van de filosofen” stelt Pascal de doorleefde ”God van Abraham, Izak en Jakob”.
En zo toont hij zich een kenner van het menselijk hart bij uitstek. Pascal ziet de mens dwalen in een uithoek van het heelal, wanhopig bungelend tussen de oneindigheden. Die dolende mens vergelijkt hij met een man die in zijn slaap naar een verlaten, afschrikwekkend eiland is gebracht en als hij wakker wordt niet meer weet waar hij is. Maar, weet Pascal, het geloof kan deze ellendige positie van de mens overwinnen. „Met God en Christus schittert de mens.”
Een voortreffelijke uitgave in het Nederlands is de vertaling van Frank de Graaff; uitg. Boom, Amsterdam, 1997.
